Aktualny język artykułu: PL

Zabytkowa architektura cerkiewna Północnego Podlasia

Południowo - wschodnia część obecnego województwa podlaskiego, mieszcząca się w granicach dawnego województwa białostockiego, a obejmująca m. in. obszar północnej części Podlasia historycznego, na mapie dziedzictwa kulturowego Polski zajmuje ważne miejsce. Znaczenie tego skrawka Polski wynika także z faktu, że jest on w pewnym stopniu spadkobiercą Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jest namiastką dawnych kresów, gdzie współżyły różne narody i współistniały różne kultury i religie. Jednym z materialnych świadectw tej różnorodności są świątynie. Podróżując po tej części Polski napotykamy nie tylko kościoły i cerkwie, ale także nieliczne meczety i, często już o nieczytelnej pierwotnej funkcji synagogi. Te ostatnie przypominają nam, że to bogactwo wielu kultur jeszcze nie tak dawno było znacznie większe. Przypominają nam też, że wartości wytworzone przez naszych przodków i przodków naszych pobratymców, wymagają ciągłej, szerokiej aktywności w celu ich zachowania dla przyszłych pokoleń. Ich byt jest bardziej kruchy, niż nam się wydaje. Do zniszczenia, często pracy wielu pokoleń, nie trzeba pożogi wojennej. Wystarczy mała iskierka, a ogień w ciągu kilku chwil strawi wszystko bezpowrotnie. Tak stało się z drewnianym kościołem na Woli Justowskiej w Krakowie, czy też cerkwią na Świętej Górze Grabarce. Architektura cerkiewna w tym regionie jest jednym ze świadectw materialnej aktywności religijnej ludności ruskiej. Mówi też dużo o złożonej historii tych ziem. Znajdują się tutaj cerkwie o pochodzeniu unickim, jak i powstałe już jako prawosławne. Bez względu jednak na czas ich powstania i ocenę walorów architektonicznych, wszystkie one zasługują na naszą uwagę. Cerkwie wzbogacają nie tylko krajobraz kulturowy kraju i są świadectwem historii, ale także przyczyniają się do zachowania szeroko pojętej różnorodności, która staje się istotną wartością w obecnej dobie, której jedną z głównych cech jest dążenie do unifikacji. Południowo - wschodnia część obecnego województwa podlaskiego jest jedynym miejscem w Polsce zamieszkiwanym w sposób zwarty przez ludność wyznającą prawosławie. Jest to w przybliżeniu obszar niedawnego województwa białostockiego, do którego stosowano również termin Białostocczyzna. Obecnie wraz z powstaniem nowego województwa, mającego w nazwie przymiotnik “podlaskie”, wracamy w pewnym stopniu do nazewnictwa historycznego. Jednak dzieje przynależności interesujących nas terenów do poszczególnych jednostek terytorialnych są bardzo zagmatwane, a ostatni podział administracyjny kraju jeszcze to zamieszanie pogłębił. Zdając sobie sprawę z ułomności proponowanych terminów, dla określenia południowo-wschodniej części obecnego województwa podlaskiego będzie używany termin Północne Podlasie, a także wymiennie Białostocczyzna. Rozmieszczenie zabytków architektury cerkiewnej na interesującym nas obszarze jest nierównomierne. Największa ilość świątyń skupiona jest w obszarze rozpoczynającym się na wysokości Zabłudowia, na zachodzie wyznaczonym mniej więcej przez linię Białystok - Bielsk Podlaski - Siemiatycze, a na wschodzie opierającym się o granicę państwową z Białorusią i o Puszczę Białowieską (z Białowieżą w głębi). Od południa ograniczony jest rzeką Bug. Na tym terenie znajduje się około 80 % wszystkich świątyń (a drewnianych jeszcze większy procent). Kilkanaście obiektów zlokalizowanych jest w Białymstoku i jego okolicach. Pozostałe są rozrzucone pasem wzdłuż wschodniej granicy państwowej aż do Dąbrowy Białostockiej (Jaczno) na północy. Na około sto istniejących obecnie na Północnym Podlasiu cerkwi pochodzących sprzed II wojny światowej mniej więcej 1/3 to obiekty pochodzenia unickiego. Pozostałe świątynie powstały już jako prawosławne i prawie wszystkie pochodzą lub ich budowa została rozpoczęta w latach 1839-1914 (oprócz dwóch wzniesionych w okresie międzywojennym). Natomiast wśród kaplic prawie wyłącznie to obiekty prawosławne. Jeśli chodzi o zastosowany budulec zdecydowaną przewagę mają obiekty drewniane, bo stanowią one około 2/3 ogólnej liczby, zarówno wśród cerkwi, jak też wśród kaplic. Natomiast wśród obiektów unickich jeszcze więcej (a trzeba pamiętać, że zniszczeniu ulegały przede wszystkim cerkwie drewniane). Tak duży procent drewnianego budownictwa ma swoje przyczyny. Tereny obecnej Białostocczyzny były obszarami mało zurbanizowanymi. Parafii miejskich było niewiele, zdecydowana większość to parafie wiejskie. To jest jeden z czynników. Drugim jest zapewne tradycja budowania świątyń drewnianych. Powszechność i dostępność drewna naturalnie powodowały jego wykorzystywanie jako podstawowego materiału do budowy świątyń. Stąd ilość świątyń drewnianych jest tak duża, szczególnie w grupie najstarszych obiektów (unickich). Powszechniejsze budowanie cerkwi murowanych rozpoczęło się w zasadzie w połowie lat 60-tych XIX w., wraz z ogólną intensyfikacją budownictwa cerkiewnego. Drewno było podstawowym budulcem nie tylko na terenach wiejskich, ale także w miastach. Np. w Bielsku Podlaskim na początku XX w. istniało pięć cerkwi drewnianych. Sytuacja zaczęła ulegać zmianie około połowy XIX w. W latach 40-tych i 50-tych XIX w. pojawiają się cerkwie murowane, ale właściwie tylko w ośrodkach miejskich (Białystok, Zabłudów, Wasilków, Sokółka). Natomiast na terenach wiejskich nadal buduje się głównie z drewna, nierzadko w formach nawiązujących do architektury świątyń unickich. Po 1863 r. w okresie intensyfikacji budownictwa cerkiewnego, zaczęto budować znacznie więcej cerkwi murowanych, także na terenach wiejskich. Jednak nadal drewno w powszechności stosowania jest równorzędnym materiałem w stosunku do technik murowanych. W sumie jak widać większość obiektów architektury cerkiewnej na Białostocczyźnie to obiekty drewniane, szczególnie na terenach wiejskich. Tam znajduje się ponad 80 % cerkwi drewnianych, i prawie wszystkie kaplice wykonane z tego budulca. Omawiając architekturę cerkiewną Białostocczyzny, nie sposób nie zacząć od cerkwi obronnej Zwiastowania NMP w Supraślu wzniesionej z fundacji Chodkiewiczów - do niedawna najstarszego i najcenniejszego zabytku sakralnego chrześcijaństwa wschodniego w tym regionie, aż do momentu zburzenia w 1944 r. Obecnie świątynia jest w trakcie prac rekonstrukcyjnych, a w swej zewnętrznej formie właściwie jest już ukończona, dzięki czemu ponownie można podziwiać jej architekturę. W 1498 r. mnisi z Ławry Pieczerskiej w Kijowie osiedli w pobliskim Gródku. Jednak już wkrótce przenieśli swoją siedzibę w nowe miejsce, nad rzekę Supraśl. Tam po wzniesieniu cerkwi drewnianej, rozpoczęli budowę okazałej cerkwi murowanej, którą ukończyli w 1510(1511?) r. Powstał wspaniały obiekt łączący w sobie cechy architektury chrześcijaństwa wschodniego i zachodniego. Podobne cerkwie o charakterze obronnym znajdują się w Synkowiczach i Małomożejkowie na Białorusi. Świątynia w Supraślu została wzniesiona na planie prostokąta z trójbocznie zamkniętą absydą. Wnętrze było podzielone czterema filarami, co jest wyraźnym nawiązaniem do powszechnie stosowanego w świątyniach bizantyjskich układu krzyża wpisanego w kwadrat. Uformowanie rzutu, jak też bryły, można określić jako układ centralno-podłużny. We wnętrzu filary dźwigały ośmioboczny, wysoki tambur niosący kopułę. Poszczególne fragmenty wnętrza, o wysokości około 28 m, przekrywały sklepienia gotyckie: kryształowe i gwiaździste. Charakterystycznymi elementami bryły cerkwi były cztery baszty usytuowane w narożach budowli. Pomiędzy nimi elewacje wieńczyły szczyty o łukowatych kształtach. Na wysokości gzymsu biegł pas otworów strzelniczych. Nad całością bryły górowała kopuła osadzona na smukłym bębnie. Wnętrze ozdabiał okazały, barokowy ikonostas. Zburzona cerkiew obronna w Supraślu była jednym z wielu obiektów cerkiewnych zniszczonych w XX w. W tym czasie zniknęło z krajobrazu ponad 30 cerkwi drewnianych i około 10 murowanych. Wśród nich znalazły się świątynie unickie w Kleszczelach (dwie z XVIII w.), Dubiczach Cerkiewnych (1729), Nowej Woli (1743), Tyniewiczach Dużych (1750), Jałówce (1794), czy też stracone w wyniku pożaru już w okresie powojennym cerkwie w Czyżach (1811), Kruszynianach (II poł. XVIII w.) i niedawno cerkiew cmentarna w Narwi (w 1853 r. przeniesiona z Czyż). Zniszczeniu podczas działań wojennych uległa cerkiew św. Mikołaja w Bielsku Podlaskim, świątynia dawnego monasteru prawosławnego. Nie dotrwały do naszych czasów m. in. cerkwie prawosławne w Rajsku (parafialna-1875 i cmentarna-1863), Ostrowie Północnym (1852), Maleszach (parafialna-1870 i cmentarna 1881), Potoce (przed 1914 w stanie surowym), Jacznie (1852-1856), Klejnikach (1883). Utrata tych obiektów znacznie zubożyła obraz architektury cerkiewnej na Białostocczyźnie. Od początku I wojny światowej do współczesności zniszczeniu uległo, jeśli weźmiemy pod uwagę dane ilościowe, około 30 % zabytków architektury cerkiewnej. Liczby nie mówią nic o wartości tych obiektów, jednak dają nam pewne wyobrażenie o skali strat i o ich wpływie na krajobraz architektoniczny regionu. Różnorodność form architektury świątyń Kościoła Wschodniego wynika w dużej mierze z historii tych ziem. Zawarcie Unii Brzeskiej w 1596 r., mimo zachowania obrządku wschodniego, z upływem czasu spowodowało wprowadzenie pewnych elementów liturgii katolickiej. Także w zakresie wyposażenia świątyń i ich architektury następowały zmiany. Z czasem świątynie unickie ulegały latynizacji, upodabniając się w znacznym stopniu do architektury kościołów katolickich. Tendencje w tym kierunku nasiliły się po roku 1720, w którym odbył się Synod Zamojski. Postanowienia tam powzięte dotyczyły liturgii, ale pośrednio miały znaczący wpływ na wyposażenie świątyń i ich architekturę. W konsekwencji na początku XIX w. większość świątyń uległa procesowi latynizacji. Następnym momentem przełomowym w historii Kościoła Wschodniego (na terenie Cesarstwa Rosyjskiego) było zniesienie Unii w 1839 r. Działania mające na celu zbliżenie liturgii Kościoła Unickiego do prawosławia miały miejsce znacznie wcześniej. Zmiany w liturgii pociągały za sobą zmiany w wyposażeniu świątyń. Znacznie później proces przemian dotknął architekturę świątyń. Po 1839 r. część budowanych nowych cerkwi, przede wszystkim miejskich, wzorowana była na cerkwiach rosyjskich. W tym czasie nowych obiektów wznoszono niewiele. Proces budowy nowych cerkwi, a także remontów i przebudów starych unickich nasilił się po upadku Powstania Styczniowego i trwał w zasadzie do wybuchu I wojny światowej. Mimo to jeszcze w II poł. XIX wznoszono świątynie drewniane, których architektura wyraźnie nawiązywała do cerkwi unickich. Architektura dawnych cerkwi unickich. Obecnie najstarszymi zachowanymi cerkwiami są dawne unickie obiekty drewniane. Biorąc pod uwagę nietrwałość budulca wydaje się to dziwne. Fakt ten potwierdza tylko, że praktycznie prawie wszystkie cerkwie wznoszono jako drewniane. A powszechne budowanie cerkwi murowanych nastąpiło dopiero po zniesieniu Unii Kościelnej w 1839 r., a szczególnie w drugiej połowie XIX w., Datowanie najstarszych cerkwi z pośród zachowanych sięga XVII wieku. Drewniana cerkiew w Sobiatynie św. Piotra i Pawła pochodzi z około 1672 roku. Czas powstania cerkwi w Bielsku Podlaskim Narodzenia NMP oraz w Topolanach Przemienienia Pańskiego określany jest na przełom XVII/XVIII wieku. Jednak większość zachowanych obiektów unickich pochodzi z XVIII w., i to głównie z drugiej połowy. Szacunkowo około 2/3 z nich została wzniesiona w XVIII w. Drewniana architektura unicka prezentuje dosyć zróżnicowane formy, różniące się zarówno rzutem, jak i bryłą. Jednak nie wykształciła tak charakterystycznych form, jak cerkwie w Polsce południowo-wschodniej. Rzuty cerkwi unickich były przeważnie podłużne. Najmniej wyraźnie ta cecha jest widoczna wśród cerkwi założonych na planie lekko wydłużonego ośmioboku, które nabierają w niektórych przypadkach cech układu centralno-podłużnego. Właśnie ten typ cerkwi wyróżnia się wśród innych świątyń, zarówno unickich, jak i prawosławnych wznoszonych do końca XIX w. Do tej grupy należą unickie cerkwie w Bielsku Podlaskim: św. Michała Archanioła (1789, rozbud. 1913-1915 oraz 1987-1989) i cmentarna św. Trójcy (k. XVIII w., w 1851 r. przeniesiona na cmentarz) oraz cerkiew parafialna w Orli (k. XVIII w.). We wnętrzu obiekty te posiadają dwa rzędy słupów, tworzących trzy słabo wyartykułowane nawy. Ich bryły różnią się między sobą przede wszystkim kształtem dachu. Cerkiew w Orli ma dach ośmiopołaciowy kalenicowy, gdy dwie pozostałe świątynie mają dachy namiotowe zwieńczone cebulastą kopułką. Cerkiew św. Michała w Bielsku Podlaskim przed I wojną światową została rozbudowana o dzwonnicę, a także przebudowie uległ dach i wtedy otrzymał swój obecny kształt. Odmianą cerkwi założonych na planie ośmioboku są świątynie usytuowane w Szczytach – Dzięciołowie (1785) oraz Koźlikach (1793, przeniesiona z Klejnik po 1864) Założone są na planie mocno wydłużonego ośmioboku bez wewnętrznych słupów. Od strony zachodniej w cerkwi w Szczytach - Dzięciołowie dostawiony jest murowany przedsionek pochodzący z połowy XIX w. Również w cerkwi w Koźlikach znajduje się przedsionek. Obie cerkwie nakryte są dachami kalenicowymi ośmiopołaciowymi (dwuspadowymi zamkniętymi z obu stron trzema połaciami). W zachodnim krańcu kalenicy cerkwi w Szczytach - Dzięciołowie osadzona jest sygnaturka, natomiast w cerkwi w Koźlikach wieża na planie kwadratu nakryta dachem namiotowym i zwieńczona małą kopułką. Wśród cerkwi założonych na planie prostokąta z dostawioną węższą prostokątną częścią prezbiterialną należy wymienić cerkiew Narodzenia NMP w Bielsku Podlaskim (XVII/XVIII) i św. Jana Teologa w Nowym Berezowie (1771). Charakterystycznym elementem ich rzutu są dwa rzędy słupów dzielących przestrzeń wnętrza na trzy nawy. Również ich bryły wykazują znaczne podobieństwo. Dwa główne człony rzutu, nawa i prezbiterium, mają swoje odbicie w bryle. Nakryte są stromymi dachami kalenicowym, nad korpusem głównym o wyższej kalenicy. Natomiast linia okapu dwóch części dachu biegnie na tej samej wysokości. Cerkiew w Nowym Berezowie od strony wejściowej posiada trójkondygnacyjną dzwonnicę wzniesioną nad narteksem w 1883 r. W cerkwi Narodzenia NMP w Bielsku Podlaskim od strony zachodniej znajduje się przedsionek z drugą kondygnacją nakrytą dachem dwuspadowym, ale niższym od dachu korpusu nawowego. Wolnostojąca dzwonnica usytuowana jest w południowo-zachodnim krańcu placu cerkiewnego. Warto również wspomnieć, że w tej cerkwi jeszcze do niedawna w zachodnim krańcu kalenicy znajdowała się barokowa sygnaturka, zamieniona podczas remontu w 1968 r. na cebulastą kopułkę osadzoną na ośmiobocznym bębnie. Na planie prostokąta z dostawionym węższym prostokątnym prezbiterium założona jest również niewielka cerkiew cmentarna w Strykach (1816). Na planie prostokąta zamkniętego trójbocznie wzniesiona jest, wspomniana wcześniej, świątynia w Sobiatynie. Korpus główny, mieszczący nawę i część ołtarzową, nakryty jest dachem dwuspadowym zamkniętym od wschodu trzema połaciami, a od zachodu jedną stromą połacią. Korpus główny od zachodu poprzedza dwukondygnacyjna dzwonnica. Podobne cerkwie pod względem rzutu, jak i bryły znajdują się również w miejscowości Czeremcha – Wieś (1799) i Żurobice (1809, 1805 ?). Obie wzniesione znacznie później od cerkwi w Sobiatynie. Obie pierwotnie wzniesione jako jednobryłowe. Do pierwszej z nich dzwonnicę dobudowano w latach 30-tych XX w., a do drugiej w 1953 r. Wiadomo, że w cerkwi w Żurobicach na zachodnim krańcu kalenicy przed rozbudową w latach 50-tych znajdowała się sygnaturka, być może barokowa. Teren cmentarza przy cerkwi otaczało drewniane ogrodzenie. Do czasu dobudowy dzwonnicy do korpusu cerkwi, w północno zachodnim krańcu cmentarza usytuowana była niewysoka, drewniana dzwonnica na planie kwadratu nakryta dachem czteropołaciowym. Na rzucie sześcioboku (prostokąta zamkniętego trójbocznie) założone są również cerkwie cmentarne w Nowej Woli (1804) i Pawłach (1824), czy też znacznie większa, nieistniejąca już cerkiew parafialna w Czyżach (1811). Ale ich bryły różnią się nieco od poprzednio omówionych przykładów. W kilku cerkwiach część nawowa i prezbiterialna nakryte są wspólnym dachem. Jako przykład może posłużyć cerkiew w Topolanach. Do prostokątnej nawy przylega od wschodu część ołtarzowa na planie prostokąta zamkniętego trójbocznie. Obie te części nakryte są dachem kalenicowym zamkniętym od wschodu dachem wielopołaciowym. Od zachodu dostawiona jest dzwonnica. Warto zwrócić uwagę na cerkiew parafialną w Starym Lewkowie (XVIII). Obecnie do korpusu cerkwi od zachodu przylega dzwonnica wzniesiona po II wojnie światowej. Cerkiew pierwotnie założona była na planie prostokąta z dostawionym prostokątnym prezbiterium. Całość nakrywał dach czterospadowy kalenicowy. Charakterystycznym elementem świątyni są dwie kolumny kompozytowe, wspierające dach od strony wschodniej. Do cerkwi z wydzielonym w bryle prezbiterium, ale nakrytych wspólnym dachem z jedną kalenicą należy ponadto cerkiew w Sakach, cmentarna w Folwarkach Tylwickich (1819) i Trześciance (w 1894 r. przeniesiona z Białowieży), czy też nieistniejąca już cerkiew parafialna w Dubiczach Cerkiewnych (1729, dzwonnica od zachodu dostawiona w 1910 r.). Nieliczne unickie cerkwie murowane pochodzą z drugiej połowy XVIII w. lub początku XIX w. W końcu XVIII w. wzniesiono murowane świątynie w Siemianówce (IV ćw. XVIII w.), Drohiczynie (1792) oraz kaplicę w Baciutach (k. XVIII w.). W pierwszych dziesięcioleciach XIX powstały cerkwie w Boćkach (1820), Mielniku (1821-1823) i Siderce (1825). Część z nich przebudowano w drugiej połowie XIX w.. Obiekty murowane wznoszone były zarówno na planie podłużnym, jak i centralnym. Cerkwie murowane swoją architekturą niewiele odbiegały od architektury kościołów katolickich. Cerkiew w Boćkach założona została na planie prostokąta z półkolistą absydą od wschodu. Dwa rzędy słupów dzielą wnętrze na trzy nawy. Architektura cerkwi skromna, o fasadzie dwuwieżowej, raczej przypominała mały klasycystyczny kościółek niż kojarzyła się z cerkwią. Większość swego pierwotnego charakteru cerkiew utraciła podczas przebudowy w latach 70-tych XIX w. Również cerkiew w Drohiczynie i Siderce wykazują daleko posunięty proces latynizacji. Na centralnym planie czteroliścia założona jest cerkiew w Siemianówce. Plan ma odbicie w bryle, która składa się z wzajemnie przenikającego się prostopadłościanu i czterech walców. Całość nakryta jest dachem, który jest kontynuacją bryły i składa się z ostrosłupa na planie kwadratu i czterech stożków wychodzących z cylindrów. Dach wieńczy cebulasta kopułka. Architektura cerkwi prawosławnych. Pierwszą cerkwią wzniesioną po zniesieniu Unii w 1839 r. była klasycystyczna świątynia w Białymstoku (1843-1846). Nieco później powstała świątynia w Zabłudowiu (1855, dobudowa dzwonnicy 1883-1884). Sobór św. Mikołaja w Białymstoku stanowi doskonały przykład neoklasycznej architektury prawosławnej. Świątynia założona została na planie krzyża, co znalazło swoje odbicie w bryle. Kubiczna część na skrzyżowaniu nawy została podniesiona w stosunku do pozostałych części. Na niej znajduje się wysoki tambur, przepruty półkoliście zamkniętymi otworami okiennymi, dźwigający eliptyczną kopułę zwieńczoną krzyżem. Drugi akcent w bryle tworzy dzwonnica z przedsionkiem w parterze. Zwieńczona jest w drugiej kondygnacji niskim tamburem nakrytym hełmem kopułowym i zwieńczonym smukłą iglicą. Elewacje są skomponowane na kształt doryckich frontonów. Wszystkie elementy tworzą harmonijną i wyważoną całość. Niewiele później zostały zbudowane cerkwie w Sokółce (1850-1853) i Wasilkowie (1853). Obie w układzie pięciokopułowym. Do obu obiektów dzwonnice dobudowane zostały później: w Sokółce w latach 1867-1869, Wasilkowie w 1875 r. Interesujący jest rzut cerkwi w Sokółce, w którym połączono plan kwadratu z czterema półkolami dostawionymi do boków kwadratu, tworzącymi razem formę planu krzyża greckiego. W centralnym miejscu bryły umieszczona jest kopuła na dosyć okazałym tamburze, a cztery pozostałe mniejsze kopuły znajdują się w narożnikach prostopadłościanu bryły (wychodzącego z planu kwadratu). Świątynie murowane, o architekturze cerkwi rosyjskich wznoszono głównie w miastach. Natomiast na terenach wiejskich nadal podstawowym budulcem było drewno. Wśród budowanych cerkwi wiele nosiło jeszcze cechy architektury unickiej. Przykładem tradycji dawnego budowania jest wznoszenie cerkwi na planie wydłużonego ośmioboku. Do tego typy cerkwi należą obiekty w Rogawce (1854), Czarnej Wielkiej (1869), a także Parcewie (1873). Dwa pierwsze nakryte są dachami kalenicowymi ośmiopołaciowymi. W Rogawce na zachodnim skraju kalenicy znajduje się mała wieżyczka. Obok cerkwi w Rogawce i Czarnej Wielkiej usytuowane są wolnostojące dzwonnice. Natomiast cerkiew w Parcewie nakryta jest wysokim dachem namiotowym zwieńczonym cebulastą kopułą wspartą na ośmiobocznym bębnie. Od strony zachodniej dostawiona jest niewysoka, dwukondygnacyjna dzwonnica. Centralność jej bryły jest już raczej cechą zbliżająca obiekt do cerkwi rosyjskich, jednak plan wydłużonego ośmioboku i sposób wykończenia elewacji nawiązuje do architektury unickiej. Do cerkwi, których plan i bryła oparte są o wzorce cerkwi unickich należą świątynie cmentarne w Nowym Berezowie (1840), Pasynkach (1852), i Orli (1870). Wszystkie obiekty nawiązują do świątyń na planie sześcioboku (prostokąta zamkniętego trójbocznie). Od zachodu do korpusu głównego mają dostawione przedsionki, a w Orli dzwonnicę. O ile schemat planu jest w zasadzie taki sam, to różnice w bryle są znacznie większe. Korpus cerkwi w Pasynkach nakryty jest dachem kalenicowym zamkniętym od wschodu trzema połaciami, a od zachodu jedną stromą połacią. W środku kalenicy umieszczona była sygnaturka barokowa (obecnie cebulasta kopuła). W cerkwi w nowym Berezowie nad przedsionkiem umieszczona jest mała wieżyczka, a w Orli dzwonnica o bogatej bryle poprzez układ połaci kompozycyjnie jest integralnie związana z bryłą korpusu. Do obiektów nawiązujących swoją architekturą do świątyń unickich należy zaliczyć również cerkiew cmentarną w Odrynkach (II poł. XIX w.). W 1856 r. wzniesiono, nieistniejącą już (spłonęła w 1985), cerkiew w Jacznie. Założona została na planie krzyża z wyniesioną wyżej prostopadłościenną częścią na przecięciu naw, której zwieńczenie tworzyła stosunkowo nieduża cebulasta kopuła osadzona na ośmiobocznym bębnie. Od zachodu nad przedsionkiem znajdowała się dzwonnica, również o prostopadłościennych formach, z osadzoną na jej szczycie analogiczną kopułą jak nad nawą. Cerkiew prezentowała już odmienne, nowe formy oparte o wzorce architektury rosyjskiej. Po upadku Powstania Styczniowego znacznie wzrosła liczba nowo wznoszonych cerkwi na terenach Rzeczypospolitej będących pod zaborami. Również na Białostocczyźnie nastąpiła intensyfikacja budownictwa cerkiewnego. W tym czasie upowszechnił się schemat cerkwi, której plan składał się z kwadratowej części nawowej. Do niej od strony wschodniej dostawiona była, przeważnie węższa część prezbiterialna. Natomiast od strony zachodniej znajdowała się dzwonnica z przedsionkiem w parterze. Pomiędzy dzwonnicą a przedsionkiem znajdował się łącznik. Rozbicie planu na poszczególne elementy miało swoje odbicie w bryle. Jej najznaczniejszymi częściami były dzwonnica i korpus nawowy. Prostopadłościenny korpus nawowy nakryty była dachem namiotowym, który wieńczyła jedna kopuła usytuowana centralnie lub układ pięciu kopuł (środkowa większa i pozostałe cztery mniejsze rozmieszczone po przekątnych dachu). Dzwonnica w dolnych partiach założona na planie kwadratu w górnych przechodziła w plan ośmioboku lub kwadratu ze ściętymi narożnikami. Nakryta była smukłym dachem namiotowym zwieńczonym cebulastą kopułką. W ramach tej ogólnej kompozycji bryły w szczegółowych rozwiązaniach pojawiały się znaczące różnice, ale większość cerkwi mieści w tym schemacie. Powyższe uwagi dotyczą nie tylko cerkwi murowanych, ale również w znacznym stopniu drewnianych. Po 1863 r. wśród nowo wzniesionych cerkwi rośnie ilość murowanych. Architektura większości z nich mieści w powyżej opisanym schemacie. Ogólny charakter tych obiektów jest podobny, natomiast w szczegółowych rozwiązaniach występują różnice, czasami bardzo znaczne. Tak jak wcześniej wspomniano, dachy korpusów nawowych były zwieńczone jedną kopułą lub układem pięciu kopuł. Do cerkwi o jednej kopule nad nawą należą świątynie w Krynkach (1864-1868), Narojkach (1865-1866, nie posiada dzwonnicy dostawionej do bryły), Siemiatyczach (1865-1866), nieistniejąca cerkiew w Surażu (1867), w Dubinach (1867-1872), Topilcu (1872) i Żerczycach (1872). Natomiast układy pięciokopułowe posiadały cerkwie w Rybołach (1873-1879), Nowym Berezowie (1873-1876), Fastach (1875), Kleszczelach (1877), Choroszczy (1881-1883), a także w Czarnej Cerkiewnej (1900-1901). Cechą wspólną większości cerkwi jest fakt zastosowania kopułek sygnaturkowych, a więc bez konsekwencji dla wnętrz. Wyraźnie wydzielona w bryle część prezbiterialna występowała w różnych formach. Prezbiterium zamykano od wschodu trójbocznie (Krynki, Dubiny, Żerczyce, Kleszczele, Andryjanki), półokrągło (Topilec, Ryboły, Nowe Berezowo, Fasty, Choroszcz), a także rozwiązywano rzut w formie prostokąta (Narojki, Czarna Cerkiewna). Po jednej lub obu stronach pojawiły się pomieszczenia pastoforialne: prothesis i diakonikon. Łącznik pomiędzy korpusem nawowym a dzwonnicą zawsze był niższy. W rzucie generalnie był węższy, chociaż zdarzało się, że był tej samej lub prawie tej samej szerokości jak korpus nawowy (Krynki). Odmienną architekturę od wcześniej opisanych przykładów cerkwi murowanych mają świątynie garnizonowe w Białymstoku. Podstawowym ich wyróżnikiem był układ podłużny, na planie prostokąta. Dzięki temu doskonale realizowały funkcję świątyni wojskowej, umożliwiając uczestnictwo w liturgii oddziałom wojska ustawionym w szyku. Konsekwencją przyjętego układu jest bryła cerkwi: podłużna, horyzontalna z akcentami w postaci wieży-dzwonnicy nad przedsionkiem oraz wydatną kopułą ustawioną na bębnie nad częścią ołtarzową. Czasami bryła cerkwi wzbogacona była mniejszymi kopułami, zarówno w partii wejściowej, jak i ołtarzowej. Po adaptacji na kościoły katolickie bryły cerkwi garnizonowych w Białymstoku uległy przekształceniu, jednak obie pierwotnie mieściły się w wyżej opisanym schemacie. Cerkiew garnizonowa przy ul. Traugutta założona jest na planie prostokąta w układzie salowym. Nawę poprzedza przedsionek z dwoma pomieszczeniami pomocniczymi po jego obu stronach. Od wschodu węższa część z wieloboczną absydą. Po obu stronach części ołtarzowej usytuowane są pomieszczenia prothesis i diakonikon. Nad narteksem znajdowała się dzwonnica z przeźroczami zamkniętymi półkoliście, nakryta smukłym dachem namiotowym i zwieńczona cebulastą kopułą. Natomiast nad częścią ołtarzową usytuowana była duża kopuła ze zwieńczeniem w postaci niewielkiej cebulastej kopuły osadzonej na smukłym, wielobocznym bębnie. Do świątyń prawosławnych o układzie podłużnym należy również cerkiew w Różanymstoku (1904-1908) oraz w Białymstoku-Starosielcach (1898-1901). Ta pierwsza o układzie trójnawowej bazyliki miała zamknięcie części wschodnie w postaci trzech, półkolistych absyd. Jej cechą charakterystyczną był brak wydatnych kopuł, jako silnych akcentów w bryle. Nad wejściem pierwotnie znajdowała się mała cebulasta kopułka sygnaturkowa na niewielkiej wieżyczce. Część prawosławnych cerkwi drewnianych wykazuje duże podobieństwo w bryle do cerkwi murowanych. Przede wszystkim ich kompozycja oparta jest na dwóch akcentach w postaci wieży dzwonnicy i korpusu nawowego zwieńczonego jedną kopułą lub układem pięciu kopuł. Od strony wschodniej dostawiona jest mniejsza bryła prezbiterium, natomiast pomiędzy dzwonnicą a korpusem nawowym znajduje się niższy łącznik. Cerkwie oparte o powyższy schemat wykazują jednak w stosunku do cerkwi murowanych większe zróżnicowanie form, przede wszystkim w części korpusu nawowego. Cerkiew w Milejczycach pochodzi z lat 1899-1900. Prostopadłościenna bryła korpusu nawowego nakryta jest dachem namiotowym, którego zwieńczenie stanowi wieloboczna wieżyczka nakryta smukłym dachem namiotowym z osadzoną na szczycie cebulastą kopułką. Do korpusu nawowego od wschodu przylega niższa bryła prezbiterium. Nakryta jest dachem kalenicowym trójpołaciowym. Tej samej wysokości i szerokości jak prezbiterium od zachodu przylega do centralnego korpusu kubatura, w której zachodniej części mieści się łącznik i przedsionek. Na nim usytuowana jest dzwonnica, której formy architektoniczne powtarzają w ogólnym zarysie kształt wieżyczki nad korpusem, ale o smuklejszych proporcjach. Do grupy cerkwi o zbliżonej bryle do obiektów murowanych należą również cerkwie parafialne wzniesione na początku XX w. w: Michałowie (1906-1910), Juszkowym Grodzie (1912), Puchłach (1913-budowa dokończona po I wojnie światowej). Charakterystycznym dla tych cerkwi jest wydatna, dosyć wysoka bryła korpusu nawowego z wyraźnym podziałem w kompozycji elewacji na dwie kondygnacje (gzymsy, dwa poziomy okien). Korpus cerkwi w Juszkowym Grodzie zwieńczony jest jedną kopułą wspartą na ośmiobocznym bębnie. Pozostałe dwie cerkwie zwieńczone są układem pięciu kopuł. Dużo cech wspólnych z powyższymi trzema cerkwiami wykazuje cerkiew w Tokarach (1912). W tym przypadku elewacje korpusu nawowego nie mają podziału na dwie kondygnacje. Ponadto proporcje, rozbicie bryły na mniejsze elementy i użyty detal powodują, że jej architektura jest znacznie “lżejsza” od nieco przysadzistych w proporcjach (głównie korpus nawowy) cerkwi w Michałowie, Juszkowym Grodzie i Puchłach. Odmienną architekturę od poprzednio omówionych świątyń reprezentują cerkwie w Narwi (1882-1885), Pasynkach (1892), Łosince (1882-1886), a także w Nowej Woli (1906-1908). Wszystkie wymienione obiekty założone są na planie krzyża łacińskiego. Prezbiteria zamknięte są trójbocznie. Po obu stronach prezbiterium znajdują się dwa prostokątne pomieszczenia: prothesis i diakonikon. Na skrzyżowaniu naw wyrasta wieża na planie ośmioboku (szerokości nawy) nakryta dachem namiotowym. Na nim osadzony jest ośmioboczny bęben z cebulastą kopułą. Elewacje wieży zwieńczone są trójkątnie. Właśnie wydatna wieża na skrzyżowaniu naw korpusu stanowi najbardziej charakterystyczny element architektury tych cerkwi. W różny sposób natomiast są rozwiązane dachy oraz sposób wkomponowania dzwonnicy w bryłę cerkwi. Cerkwie w Narwi i Pasynkach nakryte są dachem dwuspadowym. Połacie dachu dwuspadowego o kalenicy wschód-zachód spływają na boczne nawy. Od wschodu dach jest zamknięty trzema połaciami, a od zachodu jedną połacią. Nad przedsionkiem umieszczona jest dwukondygnacyjna dzwonnica, wyrastająca z połaci dachowych. Dolna partii dzwonnicy założona jest na planie kwadratu, powyżej ośmioboku nakrytego smukłym dachem namiotowym zwieńczonym cebulastą kopułką. Cerkiew w Łosince różni się od cerkwi w Narwi i Pasynkach. Bryła cerkwi na planie krzyża nakryta jest dachami dwuspadowymi o krzyżujących się kalenicach, w konsekwencji elewacje boczne zwieńczone są trójkątnie. Natomiast cerkiew w Nowej Woli ma wyraźnie wyodrębnioną dzwonnicę jako osobny element bryły. Pewne podobieństwo do omówionych cerkwi poprzez ośmioboczną wieżę na skrzyżowaniu naw wykazuje cerkiew w Telatyczach (1903). Cerkiew w Kuraszewie (1869) i Starym Korninie (1893) założone zostały planie krzyża. Centralna część nawy ma plan ośmioboku, a precyzyjniej kwadratu ze ściętymi narożnikami. Na tym planie założony jest główny korpus świątyni, wyższy od pozostałych części założonych na ramionach krzyża. Ośmioboczna bryła centralnej części nakryta jest dachem namiotowym zwieńczonym małą kopułą. Pozostałe części wychodzące z centralnej bryły nakryte są dachami dwuspadowymi o kalenicach usytuowanych na osiach wschód-zachód i północ-południe. Pierwotna bryła cerkwi w Kuraszewie została zdeformowana poprzez dobudowę w 1942 r. dzwonnicy i przedłużenie części ołtarzowej. Cerkiew w Podbielu (1876, dobudowa dzwonnicy 1912-1914) wyróżnia przede wszystkim wspaniale rozbudowaną częścią podkopułową. Nad nawą osadzona jest niska ośmioboczna wieża o elewacjach zwieńczonych formą gzymsu w postaci ciągu szesnastu trójkątów. Wieżę nakrywa dwukondygnacyjny dach namiotowy. Na jej szczycie znajduje się dwukondygnacyjny bęben zwieńczony cebulastą kopułą. Znacznie skromniejsza jest dzwonnica, dostawiona od zachodu do korpusu. Warto również zwrócić uwagę na cerkiew cmentarną w Rybołach (1873-1874). Założona jest na planie krzyża z nieco dłuższymi ramionami wschodnim i zachodnim. Odbiciem rzutu jest bryła. Dosyć wysokie ramiona krzyża nakryte są dwoma dachami dwuspadowymi o krzyżujących się kalenicach. Na skrzyżowaniu ramion krzyża osadzono ośmioboczny bęben zwieńczony cebulastą kopułą. Dynamiki architekturze cerkwi dodają smukłe otwory okienne zamknięte półkoliście. Omawiając architekturę cerkiewną Białostocczyzny nie można pominąć kaplic, bez których jej obraz byłby niepełny. Wśród nich część stanowią tzw. “krynoczki”, czyli kapliczki założone nad źródełkami. Tak jak wcześnie wspomniano, większość z nich to obiekty drewniane. Prawie wszystkie założone są na układach centralnych: ośmioboku, sześcioboku lub kwadratu. Nakryte są dachami namiotowymi o zwieńczeniu w postaci małej kopułki albo samego krzyża. Jako przykład “krynoczki” może posłużyć drewniana kaplica w Folwarkach Tylwickich (k. XIX), założona na planie ośmioboku i nakryta dachem namiotowym zwieńczonym malutką cebulastą kopułką. Wewnątrz znajduje się studnia. Również na planie ośmioboku wzniesiona jest kaplica w pobliżu wsi Nowe Berezowo w uroczysku “Chytra” (1888). Jest jednak bardziej smukła w proporcjach od kaplicy w Folwarkach Tylwickich, a cebulasta kopuła jest znaczniejszych wymiarów. Ośmioboczna w rzucie jest, nieco większa od wcześniej wspomnianych, kaplica w Kojłach (1909). Na planie sześciokąta założona jest kaplica studnia w Rybołach (1894). Natomiast na rzucie kwadratu wzniesiona jest kaplica w Białowieży (XIX/XX). Czterospadowy dach wieńczy cebulasta kopuła. Narożniki podkreślone są ozdobnymi pilastrami. Na planie kwadratu są również wzniesione kapliczki w Trześciance (XIX), Czyżykach (1888) i kaplica cmentarna w Jacznie (3 ćw. XIX). Podobne rzuty mają kaplice murowane. Na planie ośmioboku wzniesiona była kaplica w Wojszkach (1865, ) oraz nieistniejąca kaplica w Siemiatyczach (1865). Obie byłe nakryte dachami namiotowymi zwieńczonymi cebulastymi kopułami. Kaplica w Bielsku Podlaskim (1865) założona była na rzucie kwadratu, a kaplica w Mielniku (1865) na planie prostokąta zamkniętego półkoliście od wschodu. Dwa ostatnie obiekty również nie istnieją. Na terenie Białostocczyzny wzniesiono na przełomie XIX i XX w. kilka kaplic grobowych. Powstały one w Podbielu (k. XIX), Pawlinowie (1904), Bielsku Podlaskim (1894), Dubinach (1898) i Drohiczynie (1894). Wszystkie one prezentują układ centralny na planie kwadratu. W kaplicy w Pawlinowie i Dubinach w górnej partii plan kwadratu przechodzi w plan ośmioboku. Ich bryły nakryte są dachami namiotowymi zwieńczonymi cebulastymi kopułami. Wśród kaplic, do czasu poważnego uszkodzenia przez żołnierzy sowieckich w latach 1940-1941, najbogatszą bryłę prezentowała kaplica w Podbielu. Oprócz centralnej kopuły wieńczącej dach, w czterech narożnikach umiejscowione były kopułki. Elewacje kaplic w Podbielu, Pawlinowie, Dubinach i Drohiczynie zostały wykonane w czerwonej cegle. Ten krótki przegląd architektury cerkiewnej na Białostocczyźnie pokazuje dużą różnorodność form. Poczynając od dawnych cerkwi unickich, często o prostej bryle i ubogiej w detal do cerkwi prawosławnych o bardziej skomplikowanej układach przestrzennych i o architekturze nasyconej w detal. Abstrahując od oceny pojedynczo każdego obiektu, wszystkie razem tworzą one bogatą całość, a przez to stanowią dużą wartość, szczególnie w krajobrazie południowo-wschodniej części obecnego województwa podlaskiego, jak i Polski. Na zakończenie warto przytoczyć słowa M. Korneckiego, chociaż dotyczyły one architektury drewnianej, ale bez wątpienia można je rozciągnąć również na obiekty murowane: “Dziś na budowle te patrzymy z wielką ciekawością, widząc w nich różnorodne wartości, wzbogacające panoramę kulturową kraju”.

Aleksander Owerczuk