Aktualny język artykułu: BEZmień język artykułu: PL

Праваслаўнае школьніцтва на Беларусi

Стан ведаў аб праваслаўным школьніцтве на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага з’яўляецца адлюстраваннем агульнага стану даследаванняў мінулага Усходняй царквы. Нешматлікія працы, прысвечаныя царкоўнаму школьніцтву, паходзяць пераважна з мінулага стагоддзя. Аб дзейнасці праваслаўных школ пісалі К. Харламповіч, С. Мірапольскі, Е. Медынскі, А. Савіч, І. Крыпякевіч, І. Паўлоўскі, А. Ваньчура . Школьніцтва на рускіх землях разглядаецца галоўным чынам у кантэксце дзейнасці царкоўных брацтваў. Асноўнымі трэба палічыць працы аўтарства І. Флярова, А. Папкова, І. Ісаевіча і А. Мірановіча . Пытанне царкоўнага школьніцтва ўзнімалася пры нагодзе пісання манаграфій паасобных рэлігійных цэнтраў або асоб звязаных з імі .
Гісторыя праваслаўнага школьніцтва на землях Вялікага княства Літоўскага пачынаецца з ХІ стагоддзя. Пры княжацкіх дварах і епіскапскіх кафедрах дзейнічалі школы, якімі карыстаўся нязначны адсотак тадышняй грамадскай эліты. Аб школе капіроўшчыкаў і ікнапісцаў пры Спасаўскім манастыры ў Полацку, заснаваным св. Еўфрасінняй (1110-1173), згадваюць аўтары яе агіяграфіі. Школы пры епіскапскай кафедры і манастырах існавалі ў Тураве, калі тамашнюю епархію ўзначальваў св. Кірыла Тураўскі (1169-1182). Узнікненне школ было вынікам развіцця рэлігійнага і культурнага жыцця Полацкай і Тураўскай зямель у ХІІ і ХІІІ стст. Важную ролю ў гэтым працэсе адыгрывалі святыя епіскапы: полацкія: Міна (1105-1116), Дзіянісій (1166-1187) і Сіман (1266-1289) ды епіскапы тураўскія Кірыла і Лаўрэнцій (1182-1194). Таксама кіеўскія князі Яраслаў Мудры і Уладзімір Манамах зрабілі вялікі ўклад у развіццё царкоўнага школьніцтва.

Развіццё манастырскага і прыхадскога школьніцтва пачалося ў канцы XV і ў XVI ст. разам з агульным развіццём асветы ў Вялікім княстве Літоўскім. У перыяд рэнесанса ўзнікла школьніцтва пад патранатам мяшчан і царкоўных брацтваў. Развіццё асветы не было выпадквовай з’явай, паколькі выпала яно на перыяд рэлігійных спрэчак і барацьбы за захаванне нязменнасці догмаў паасобных веравызнанняў. Школьніцтва, паводле тадышніх іерархаў Праваслаўнай царквы, мела адыграць важную ролю ў захаванні рэлігійнай тоеснасці вернікаў. Абараніць сваю веру, старажытна-царкоўна-славянскую мову можна было толькі шляхам развіцця свайго школьніцтва. Важнае значэнне для развіцця праваслаўнай асветы мелі пастановы Брэсцкага сабора ад 26 чэрвеня 1594 года, згодна якім сінод епіскапаў з духоўнымі асобамі „ў Божым пісанні навучанымі” штогод апрача царкоўных спраў павінны разглядаць пытанні навукі і школьніцтва . На гэтым жа сінодзе епіскапы абавязаліся засноўваць брацкія школы, друкарні і шпіталі ў сваіх епархіях. У адпаведнасці з рашэннямі сабора ў кожным горадзе павінна была быць школа, а на іх утраманне мітрапаліт, епіскапы і ігумены манастыроў штогод павінны былі адводзіць 1/10 сваіх даходаў . Некалькі месяцаў пазней князь Канстанцін Астрожскі папракаў епіскапаў, што „пастановы сабораў у справах школ, друкарняў і іншых важных для Царквы спраў зусім не выконваюцца” . Уладыкі не жадалі перадаваць школы свецкім асобам, таму 2 жніўня 1595 года атрымалі ад Жыгімонта ІІІ Вазы прывілею, у адпаведнасці з якой улада епіскапаў пашыралася на брацтвы і давалася ім выключнае права „засноўвання школ і семінарый грэчаскай і славянскай моў” .

Праваслаўнае школьніцтва XVI-XVIII стагоддзяў можна тады падзяліць на тры катэгорыі: манастырскія, царкоўныя і брацкія школы. Асобную катэгорыю на тэрыторыі Рэчы Паспалітай складалі цэнтры вышэйшага школьніцтва – Астрожская і Магілянская акадэміі.
Найбольш устойлівымі былі манастырскія школы. Ахоплівалі яны невялікую колькасць моладзі, на практыцы некалькі або больш за дзесятак вучняў, якіх вучылі элементарным ведам. Апрача чытання і спеваў вучылі царкоўнаславянскай, рускай, а часам грэчаскай і польскай мовам. Аб’ём навукі абмяжоўваўся дыдактычнымі ўмеласцямі манахаў. Школы гэтай катэгорыі дзейнічалі пры гарадскіх манастырскіх цэнтрах, якім былі патрэбны адукаваныя кадры. Вялікія цэнтры манаскага жыцця, распаложаныя здалёк ад гарадоў, такіх школ не вялі.
Царкоўныя школы арганізаваліся з мэтай адукацыі двух-трох вучняў. Вучылі яны парадку царкоўных службаў, чытання і пісання ды асноўных прынцыпаў веры. Узровень такіх школ залежаў ад адукацыі і таленавітасці святара або дыякана. У элементарных школах вучні дзяліліся на тры групы: першая вучылася складаць літары, другая – чытаць з памяці, а трэцяя – гаварыць, абмяркоўваць і думаць . Выхаванцы прыхадскіх школ прымалі духоўны сан або выконвалі ў царкве дапаможныя функцыі.

Самае вялікае значэнне для развіцця праваслаўнага школьніцтва мелі асветныя ўстановы, арганізаваныя царкоўнымі брацтвамі. Узнікненне брацкіх школ пры манастырах і прыходах выклікана было не толькі патрэбамі Царквы, але і неабходнасцю выхавання маладога пакалення ў праваслаўным духу. Нічога тады дзіўнага, што ў ІІ палове XVI стагоддзя поўнасцю змяніліся характар і роля школ. Брацкія школы выконвалі ролю сярэдняга школьніцтва. Іх узровень абумоўлены быў фінансавым становішчам брацтваў і магчымасцямі прыдбання адпаведных настаўніцкіх кадраў. Першая брацкая школа адкрылася ў 1584 годзе ў Вільні. Стэфан Баторый прысвоіў брацтву прывілею на заснаванне школы, у якой вучылі б рускай, грэчаскай, лацінскай і польскай моў . Неўзабавае ў Вільні ўзніклі дзве элементарныя школы і першая на гэтых землях праваслаўная гімназія з гуманістычным ухілам. Віленскія школы сталі ўзорам для іншых брацкіх школ. Прывілея Стэфана Баторыя, дадзеная брацтву ў 1585 годзе была пашырана на ўсіх праваслаўных вернікаў. Выдаваліся тады дазволы на будову шпіталяў і школ „з дрэва, так і з каменя” . Асаблівае значэнне ў фарміраванні праваслаўнай эліты мелі згаданыя віленскія школы пры Свята-Троіцкім і Свята-Духавым брацтвах і манастырах . У віленскай брацкай школе выкладчыкамі працавалі, між іншым, Стэфан Зізаній, Кірыла Лукарыс, Іван Барэцкі, Мялецій Сматрыцкі, Феафіл Леантовіч. Выпускнікі школы папаўнялі рады выдатных рэлігійных і культурных дзеячаў (Афанасій Брэсцкі, Сільвестр Косаў, Юзаф Нелюбовіч Тукальскі, Феадосій Васілевіч). Яе абітурыенты працавалі выкладчыкамі ў іншых брацкіх школах Рэчы Паспалітай.
Падобную ролю выконвала брацкая школа ў Львове. У прывілеі патрыярха Іераміі ІІ ад 1589 года аб наданні львоўскаму брацтву Успення ПДМ статусу стаўрапігіі вырашаны былі таксама справы школьніцтва. Прывілея давала права на стваранне школ для дзяцей членаў брацтва і загадвала трымаць толькі „благочестивых” духоўных для навукі славянскай і грэчаскай моў . У праграме гэтай школы асаблівая ўвага адводзілася славянскай і грэчаскай мовам. Галоўным арганізатарам школы быў грэк, мітрапаліт Эласонскі Арсеній. Мэтай школы было даставіць навуку „дзецям хрысціянскім, каб не адышлі ад сваёй веры, п’ючы ў чужых крыніцах ваду навук паганскіх, пасля чаго паўсюдная згуба прыбліжаецца” . У Львове не вучылі латыні і не дазвалялі карыстацца „мовай паспалітай”.
Важную ролю ў гісторыі праваслаўнага школьніцтва адыграла брэсцкая школа. Яе заснавальнікамі былі брэсцкія мяшчане, якія 6 ліпеня 1590 года атрымалі прывілею ад епіскапа Уладзімірска-Брэсцкага Мялеція Храптовіча (1588-1593). У адпаведнасці з дакументам, брэсцкія мяшчане былі „ктиторами церкви соборной” і жадалі мець сваю школу з адным або двума настаўнікамі. Школа гэтая мела служыць не толькі мяшчанам, але таксама ўсім жадаючым у ёй вучыцца . З каралеўскай прывілеі ад 28 студзеня 1591 года вынікае, што мяшчане пабудавалі школу на гарадскіх грунтах насупраць царквы св. Мікалая і звярнуліся да караля з просьбай вызваліць школьны дом і прыналежныя яму грунты ад усялякіх падаткавых павіннасцей. Жыгімонт ІІІ Ваза просьбу брэсцкіх мяшчан задаволіў . Дзякуючы намаганням тадышняга брэсцкага кашталяна Адама Пацея (пазнейшага епіскапа Іпація) узнікла царкоўнае брацтва, якое стала апекавацца дзейнасцю гэтай школы. Адным з настаўнікаў брэсцкай школы ў 1592 годзе быў выкладчык львоўскай брацкай школы Лаўрэнцій Зізаній, вядомы аўтар палемічных твораў .
У школе, апрача заняткаў па царкоўных службах і спевах, вучылі некалькім мовам: царкоўнаславянскай, рускай, грэчаскай, польскай і латыні. У канцы XVI стагоддзя брэсцкая школа сваім узроўнем раўнялася з львоўскай і віленскай школамі. Запрашэнне на працу ў школе добрых настаўнікаў было магчымае дзякуючы багатым ахвяраванням роду Пацеяў . Пасля смерці М. Храптовіча ў 1593 годзе епіскапам Уладзімірскім стаў Іпацій Пацей (1593-1613), які імкнуўся падпарадкаваць сваёй уладзе школу і брацтва. У склаўшайся сітуацыі частка настаўнікаў вымушана была пакінуць Брэст і падацца ў Вільню. Аб іх так 25 сакавіка 1595 года Іпацій Пацей пісаў князю Канстанціну Астрожскаму: „Сия школа разорилася через самых же професоров школьных, которые за лакомством удавшися до Вильни на сытые пироги отбегли, а тут к большой ганьбе и жалю убогого христианства, на уругание противников наших все покинули, без жадное слушное причины” . Брацтва і школа, якія абаранялі каноны Праваслаўнай царквы, былі Іпаціем Пацеем названы „ерэтыкамі ад Царквы Божай праклятымі”. Епіскап Пацей пасля прыняцця уніі 3 кастрычніка 1596 года забараніў духавенству кантактавацца са школай і прыняў меры па адабранні ў брацтва школы. Скарыстоўваючы каралеўскую падтрымку, уніяцкі епіскап ажыццявіў свой намер 26 чэрвеня 1597 года . З таго часу школа страціла самастойнасць і ў руках Іпація Пацея стала інструментам для прапагандавання уніі. А само брацтва згуртавалася вакол царквы Нараджэння ПДМ, пры якой у 1641 годзе была заснавана школа для праваслаўных вернікаў. Пасля захопу школы ў канцы XVII стагоддзя уніятамі праваслаўныя карысталіся манастырскімі школамі. Дзейнічалі яны пры манастырах св. Сімяона і Нараджэння Хрыста Збавіцеля. Манастырскія школы былі адзінымі асветнымі цэнтрамі для праваслаўных жыхароў Брэста.
Кіеўская школа паўстала пры брацкім манастыры ў 1588 годзе. Знішчаная ў час пажару ў 1614 годзе, год пазней была адноўлена дзякуючы даравальным запісам Анны Гугулевічанкі. У 1620 годзе патрыярх Іерусалімскі Феафан прысвоіў брацкай школе спецыяльную прывілею, у якой адзначыў патрэбу адукацыі маладога пакалення, у прыватнасці пазнавання догматаў веры. Пасля ўступлення Пятра Магілы на прастол Кіева-Пячэрскага архімандрыта пачаўся працэс уводжання ў рускае школьніцтва польскай мовы і латыні .
Луцкае брацтва мела сваю школу ўжо ў 1617 годзе. У 1624 годзе брацтва распрацавала рэгламент дзейнасці школы. У луцкай брацкай школе выкладаліся грэчаская і славянская мовы, парадак царкоўных служб (устав), рыторыка і дыялектыка. Праваслаўная школа ў Луцку датрымалася да пачаткаў XVIII стагоддзя .
Вялікае значэнне ў развіцці праваслаўнай асветы адыграла магілёўская брацкая школа пры царкве св. Спаса. Прывілею на яе стварэнне мяшчане Магілёва атрымалі ад Стэфана Баторыя 28 студзеня 1578 года . Год пазней брацтва атрымала ад патрыярха Канстанцінопальскага Іераміі ІІ прывілею на заснаванне школы. Жыгімонт ІІІ у прывілеі, дадзенай брацтву 21 сакавіка 1597 года, згадваў, што „школе братской детей братии уписаной и убогих и сирот, языка и писма словенского, руского, грецкого, лацинского и польского накладом братским дармо учити повинны, ведлуг постановления нашаго братского, также и людей в писме убогих, особ духовных и светских, для навуки школьной, до проповеди слова Божого, для науки детей и до спевания, в справе и в звыклости своей хвалити мает” . Пасля Брэсцкага сінода пратасінгел ад патрыяршага прастола Нікіфар, заўважыўшы важную ролю школы, забараніў у гэтую брацкую ўстанову прымаць уніятаў або іх прыхільнікаў . Аб ролі школы ў фарміраванні рэлігійнай свядомасці праваслаўнай грамадскасці красамоўна сведчыць той факт, што тадышні уніяцкі епіскап Гедэон Бральніцкі (1601-1618) абвінаваціў яе ў выхоўванні бунтаўнікоў і адцягванні моладзі ад царкоўнай уніі .
Дзейнасць школы ў Магілёве была спынена ў 1619 годзе, калі кароль Жыгімонт ІІІ Ваза падпарадкаваў брацкія ўстановы полацкаму архіепіскапу Язафату Кунцэвічу (1618-1623) . Пасля забойства Кунцэвіча канцлер Вялікага княства Літоўскага Леў Сапега (1588-1623) загадаў у 1624 годзе падпарадкаваць брацтва уніяцкаму ігумену манастыра св. Спаса. Магілёўская брацкая школа карысталася пашыранай праграмай навучання. Вучылі ў ёй граматыцы, рыторыцы, дыялектыцы, геаметрыі, астраноміі і музыцы . Апрача яе на тэрыторыі горада дзейнічала некалькі элементарных школ, у якіх адукацыя абмяжоўвалася да навучання царкоўнаславянскай, рускай і польскай мовам. У гэтых школах асаблівая ўвага адводзілася разуменню Святога Пісання і літургіі.
Важным цэнтрам праваслаўнага элементарнага і сярэдняга школьніцтва быў Мінск. Мінскае шпітальнае брацтва 11 верасня 1592 года атрымала каралеўскую прывілею на заснаванне школы з мэтай „навукі дзяцей малых, утрымання бакалаўра і навучання ў ёй пісьма грэчаскага і рускага” . Гэтая школа, якую пісьмовыя крыніцы згадваюць яшчэ ў 1601 годзе, перастала існаваць як праваслаўная ў 1612 годзе . У 1613 годзе на месцы брацтва пры саборнай царкве ўзнікла новае брацтва св.св. Пятра і Паўла пры аднайменным манастыры. Брацтва мела школу „для памнажэння Божай славы і практыкавання дзяцей” . У 1614 годзе мінскае брацтва прыняло статут віленскага брацтва, што паўплывала на пашырэнне праграмы навучання на грэчаскую і лацінскую мовы. Уніяты і мінскі ваявода Пятро Тышкевіч прабавалі падпарадкаваць праваслаўную школу сваёй юрысдыкцыі. Нягледзячы на гэтыя спробы, праваслаўная школа ў Мінску далей дзейнічала пад управай брацтва і ігумена манастыра, а 18 сакавіка 1633 года брацтва атрымала каралеўскую прывілею, якая пацвярджала яго выключнае права на школу і друкарню . Праваслаўныя школы праіснавалі на тэрыторыі горада аж да падзення Рэчы Паспалітай. Апорай для іх дзейнасці ў XVIII стагоддзі былі манастыр св.св. Пятра і Паўла і царква св. Мікалая .
Апрача пералічаных вядомыя былі праваслаўныя школы шырэйшага, чым элементарны, профілю ў Вінніцы, Любліне, Бельску, Пінску (пры Богаяўленскай царкве, пачатак XVII ст.), пры Цэпрскім манастыры Навагрудскага павета (1618), у Еўі каля Вільні (1619), у Шклове Ашмянскага павета (1625), пры Баркулабаўскім манастыры (1626), у Буйнічах (1633), пры Куцеінскім манастыры Аршанскага павета (1630) і ў Полацку (1633) .
У брацкіх школах асноўны націск рабіўся на навучанне моў. Вучылі грэчаскай, царкоўнаславянскай, рускай (старжытнабеларускай), лацінскай і польскай моў. Веданне гэтых моў было неабходнае для зразумення дысцыплін, якія выкладаліся ў школе. У ліку свецкіх прадметаў вучылі граматыкі, паэзіі, рыторыкі, дыялектыкі і элементаў філасофіі. Прывілея Жыгімонта ІІІ ад 13 кастрычніка 1592 г. для львоўскай брацкай школы пералічвае яшчэ логіку, арыфметыку, музыку, геаграфію і астраномію . Асноўныя заняткі ў брацкай школе датычылі царкоўных навук. У школе вучылі статуту Царквы, чытання і тлумачэння Святога Пісання, разумення літургіі, царкоўнай традыцыі, навукі св. Айцоў Царквы, жыцій святых і царкоўнага спеву. На патрэбы брацкіх школ Лаўрэнцій Зізаній выдаў у Вільні ў 1596 годзе граматыку славянскую. Падобныя кнігі выдалі Львоўскае брацтва ў 1591 годзе і Мялецій Сматрыцкі ў 1619 годзе.
Брацкія школы адыгрывалі важную ролю ў жыцці Праваслаўнай царквы ў Вялікім княстве Літоўскім. Рыхтавалі яны духоўных, дыяканаў і псаломшчыкаў для патрэб прыходаў, асабліва ў перыяд заняпаду праваслаўнай іерархіі пасля ўвядзення Брэсцкай уніі. Значная частка выпускнікоў выконвала дапаможныя функцыі пры цэрквах. Найлепшыя ішлі працаваць настаўнікамі ў іншыя школы: брацкія, дворскія, прыхадскія, манастырскія. З гэтых школ выйшлі самыя выдатныя рэлігійныя палемісты і царкоўныя дзеячы: Стэфан Зізаній (Куколь), Іоў Барэцкі, Ісая Капінскі, Ісая Трафімовіч, Сільвестр Косаў, Захарыя Капысценскі, Феафіл Леантовіч. Дзейнасць праваслаўных школ спрычынілася такім чынам да абароны правоў Царквы і яе ўладанняў. Школы пасадзейнічалі росту рэлігійнай самасвядомасці рускага насельніцтва і фарміраванню антыунійных настрояў.

Самым важным цэнтрам рэлігійнага жыцця праваслаўя ў апошняй чвэрці XVI стагоддзя была Астрожская акадэмія. Вучэльня была заснавана князем Канстанцінам Астрожскім (1514-1608) у 1580 годзе, але яе поўная дзейнасць пачалася пасля 1585 года . Праграма навучання Астрожскай акадэміі была набліжана да праграм заходніх вышэйшых навучальных устаноў. Выкладаліся там класічная праграма трывіум (граматыка, рыторыка, дыялектыка) і квадрывіум (арыфметыка, геаметрыя, музыка і астраномія). У акадэміі вучылі рускай, лацінскай і грэчаскай мовам . Першым яе рэктарам быў Герасім Сматрыцкі, а потым Сава Флячын і Кірыла Лукарыс – грэк з вострава Крыт. У ліку выкладчыкаў акадэміі значную групу складалі грэкі: мітрапаліт Кізікос Нікіфар Парасіос – пасланец Канстанцінопальскага патрыярха, Эмануіл Ахілеас – рэлігійны палеміст. Таксама выдатнымі былі мясцовыя выкладчыкі: Юрый Рагатынец – аўтар Пэрэсторогы, Васіль Малюшыцкі – палемічны пісьменнік ды Іоў Княгіцкі. Акадэмія наладзіла шчыльныя кантакты з манастырамі ў Дзярмані, Дубне, Слуцку, а пазней у Пачаеве. Выпускнікамі школы былі, між іншым, рэлігійны палеміст Захарыя Капысценскі, гетман Пятро Канашэвіч Сагайдачны, уладыка львоўскі Гедэон Балабан і полацкі Мялецій Сматрыцкі. Астрожская акадэмія спалучала ўсходнюю візантыйскую традыцыю з заходняй асветнай мадэллю. Акадэмія пасадзейнічала развіццю рускай культуры і літаратуры, асабліва дзякуючы выхаду друкам у 1581 годзе Бібліі на царкоўнаславянскай мове.
Вопыт Астрожскай акадэміі выкарыстаў мітрапаліт Пятро Магіла пры заснаванні Кіеўскай акадэміі. Мітрапаліт Пятро Магіла імкунуўся стварыць сучасную школу падобную на езуіцкія калегіі. Дзеянні Магілы выклікалі абурэнне праваслаўнага духавенства, якое неахвотна прымала лацінскія ўзоры. Школу абвінавачвалі ў нядобранадзейнасці ў адносінах да праваслаўя. Манаскае духавенства не разумела патрэбы аб’ядноўвання заходняй культуры з „верай грэчаскай”. У выніку спалучэння абедзвюх школ – манастырскай (магілянскай) і брацкай (кіеўскай) – паўстала адна навучальная ўстанова. Кіеўская школа, у адпаведнасці з узорамі іншых еўрапейскіх школ, вяла заняткі па навучанні класічным мовам: грэчаскай і латыні. У кіеўскай школе многа месца адводзілася польскай мове. Школу складалі пяць ніжэйшых класаў: інфімы, граматыкі, сінтаксімы, рыторыкі і паэзіі і вышэйшага класа філасофіі . У школе выкладалі: Сільвестр Косаў, Ісая Трахімовіч Казлоўскі, Ігнат Аксенавіч-Старушыч, Сафроній Пачапскі, Антон Пацэўскі, Язэп Конанавіч Гарбацкі . У 1632 годзе рэктарам кіеўскай школы быў прыбылы са Львова Ісая Казлоўскі, выкладчык філасофіі. Гэтак званае „Атэнэум Магілянскае”, якое згуртавала вакол мітрапаліта выдатных гуманістаў, стварыла падмурак праваслаўнай акадэміі, улічваючай прынцыпы заходнееўрапейскай навукі . Кіеўская калегія, пазнейшая Магілянская акадэмія, брала прыклад з езуіцкіх калегій. Латынізацыя школьніцтва не абазначала парвання з праваслаўным воблікам вучэльні. Рэктар і палеміст Сільвестр Косаў у 1635 годзе выступіў у абарону школы ў творы Exegesis, to jest danie sprawy o szkołach kijowskich i winnickich. Кіеўская школа, на яго думку, не з’яўляецца прыемнай для уніятаў, не спрыяе астатнім іншаверцам. „Тыя, што цяпер вучацца ў кіеўскіх і вінніцкіх школах, з бацькоў грэчаскай рэлігіі ў ёй умацаваных, вучыліся ў рымскіх акадэміях у Польшчы, Літве і Імперыі. Вучаць па-латыні, ні ў чым рэлігіі старажытнай грэчаскай не парушаючы”.
Беларускі епіскап Косаў цешыўся, што „бедную Русь з гэтай пары дурной называць нельга. У Польшчы латынь неабходная. Калі бядняга русін апынецца на сейме, без латыні не рушыць ні кроку”. Далей уладыка Косаў указваў на дабрадзейнасць школ для Царквы. „Твае адтуль цэрквы свяшчэннікамі, пры богабаязнасці, умелымі напоўнены будуць. Твае кафедры красамоўнымі прапаведнікамі расквітнеюць, твае нашчадкі ў бацькоўскай веры аратарска, філасофска, юрыдычна ўмацаваныя на агульных сеймах, справядлівых трыбуналах, судах, галасаваннях, спрэчках праславяцца” . Кіеўска-Магілянская акадэмія стала самым важным праваслаўным інтэлектуальным цэнтрам, які ўздзейнічаў на ўсю Усходнюю Еўропу. Яе выпускнікі адыгралі асаблівую ролю ў жыцці Рускай Праваслаўнай царквы ў сінадальным перыядзе XVIII стагоддзя.

Ролю школ у жыцці Царквы і фарміраванні стаўлення да рэлігіі разумелі стваральнікі Пінскай кангрэгацыі. У пастановах ад 3 ліпеня 1791 года, якія рэфармавалі Праваслаўную царкву ў Рэчы Паспалітай, запісаны быў артыкул аб царкоўным школьніцтве. Мела яно абымаць дзяцей духоўных, шляхты і мяшчан, „а нават і сялянскіх дзяцей, паводле краёвых праваў”. „Бакалаўрамі могуць быць дзядулі, якія ўмеюць чытаць і пісаць па-польску і па-руску ўмеючыя, але калі б яны былі моцна заняты царкоўнай паслугай, тады асобных ад дзядуль бакалаўраў утрымоўваць трэба”. Абавязак засноўваць і ўтрымоўваць прыхадскія школы ўскладаўся на настаяцеляў прыходаў ды ігуменаў манастыроў . Назначаная Пінскай кангрэгацыяй Вышэйшая кансісторыя 9 снежня 1791 года загадала ігуменам манастыроў вучыць вернікаў прынцыпаў праваслаўнай веры і арганізаваць прыхадскія школы. Царкоўныя ўлады пачалі падрыхтоўку падручнікаў па рэлігіі і дапаможных матэрыялаў. Увядзенне рэформы школьніцтва паспрыяла развіццю асветы сярод праваслаўнай грамадскасці. Але гэты працэс не трываў доўга. Польска-маскоўская вайна ды І і ІІ падзелы Рэчы Паспалітай перакрэслілі пастановы Пінскай кангрэгацыі і яе асветныя рэформы.

Праваслаўная асветная сістэма выконвала важную задачу, садзейнічаючы росту агульнага інтэлектуальнага ўзроўню беларускага грамадства. Яно ўзнікла з патрэбы Царквы. Выхаванне маладога пакалення ў праваслаўным духу стала галоўнай задачай адукаваных слаёў грамадства. Брацкія, манастрыскія і царкоўныя школы мелі быць элементам гэтай праграмы. Правасалаўнае школьніцтва фарміравала рэлігійнае жыццё, дазваляла захаваць канфесійную і нацыянальную тоеснасць. Аб яго значэнні сведчыць факт, што толькі тыя мясцовасці захавалі „грэчаскую веру”, у якіх пры манастырах існавалі школы. Вышэйшыя школы, у прыватнасці Магілянская акадэмія, фарміравалі тадышнюю эліту, якая адыграла істотную ролю ў гісторыі Праваслаўнай царквы ў Рэчы Паспалітай і ў суседніх краінах.
Прадстаўлены нарыс мінулага праваслаўнага школьніцтва ў Вялікім княстве Літоўскім указвае, што іерархія і духавенства прыдавалі вялікае значэнне развіццю багаслоўскіх школ. Усведамленне неабходнасці адпаведнай падрыхтоўкі кадраў у далёкім і менш даёкім мінулым пацвярджае высокі стан рэлігійнай свядомасці праваслаўнай эліты. Багаслоўскія школы адыгрывалі і адыгрываюць важную ролю ў фарміраванні пазіцый духавенства і вернікаў. Школы дастаўляюць неабходных душпастырскіх кадраў, фарміруюць праваслаўныя культурныя і навуковыя асяроддзі. Багаслоўскія школы заўсёды былі неабходным элементам правільнага функцыяніравання Праваслаўнай царквы ў Вялікім княстве Літоўскім.

Антон Мірановіч