Aktualny język artykułu: PL

Kulty świętych na Białorusi

Kulty świętych związane są z przeszłością wielu narodów. Szacunek dla niektórych świętych ze strony wiernych był bliski szacunkowi okazywanemu Bogurodzicy czy Jezusowi Chrystusowi. Takim świętym na Rusi jest święty Mikołaj. Był on i nadal jest najbardziej szanowanym świętym wśród wschodniosłowiańskich narodów.
W tworzeniu duchowych skarbów każdego narodu wyjątkowa rola przypada świętym, związanym z nim. Kult świętych jest potwierdzeniem ich religijnej, kulturalnej, a także narodowej tożsamości. Narody szczególny szacunek okazują „rounaapostolnym” (równym apostołom), czyli tym świętym, dzięki którym doszła do nich wiara chrześcijańska.
Dla narodów słowiańskich „równymi apostołom” są św. św. Cyryl i Metody. Ich działalność misjonarska przyniosła nie tylko wiarę chrześcijańska dla Bułgarów, Czechów, Słowaków i Rusinów, ale i język cerkiewno-słowiański, który stał się mową liturgiczną wschodnich Słowian dał początek dla tworzenia się literackich języków narodowych.
Dla Rusi (ziem ruskich) pierwszymi świętymi zostali „równi Apostołom” księżna Olga i książę Włodzimierz. Przyjęcie przez księcia Włodzimierza chrześcijaństwa w 988 roku dało podwaliny dla rozwoju chrześcijaństwa na ukraińskich, rosyjskich i białoruskich ziemiach.
Kultem świętych na Białorusi interesowano się tylko w kontekście ruskiej duchowości i świętości. Biografie świętych znaleźć możemy w ruskiej hagiografii (później w rosyjskiej). Przy czym charakterystyczną cechą jest nie zauważanie oddzielania kultu świętych na białoruskiej ziemi. Ruskie czy ukraińskie opracowania bardzo mocno podkreślają wspólną tradycję kultu świętych. Naprawdę, wspólna tradycja cerkiewna rozpoczęta w XI-XII wieku na wzór bizantyjski doprowadziła w późniejszych okresach do wspólnego traktowania kultu świętych przez wschodniosłowiańskie narody. Do końca XVI wieku niewielki wpływ na to zjawisko miały podziały organizacyjne w cerkwi oraz podziały państwowe.
Przełomowym momentem w rozwoju kultu świętych był XVII wiek. Przejawił się on w reformach patriarchy Nikona w dzisiejszej Rosji, a na Białorusi i Ukrainie zjawieniem się nowych świętych w związku ze walka między uniatami a prawosławnymi.
Prawna przynależność białoruskich i ukraińskich ziem do cargrodzkich patriarchów przyczyniła się do zachowania wzoru bizantyjskiego, wzbogaconego miejscową tradycją. Stworzenie w 1589 roku patriarchatu w Moskwie i wykorzystanie prze z Piotra I Cerkwi jako narzędzia polityki państwowej, nie zważając na początkowy związek z Bizancjum, stworzyło na Rusi specyficzne traktowanie świętych. W XIX wieku kulty ruskich świętych zdominowały kulty miejscowych „zastupnikau” i „padźwiżnikau” na Białorusi i Ukrainie. Miejscowych świętych włączono w poczet świętych Ruskiej Cerkwi Prawosławnej. Rozwój ich kultu był inspirowany, jak widać, czynnikami pozacerkiewnymi. Święty męczennik Afanazjusz Brzeski, pieczerscy i nowogródzcy święci stali się symbolami jednej Cerkwi, jednego kultu wielkiej ilości błogosławionych przed Bogiem. Kulty świętych, tak bliskie wcześniej białoruskiemu czy ukraińskiemu narodowi nabyły ponadnarodowy charakter.
Dopiero w naszych czasach, w momencie powstania samodzielnych państw, cerkiew prawosławna na Ukrainie i Białorusi zaczyna okazywać należny im szacunek, zauważać specyfikę swej duchowości. Nie zmienia to faktu, że kulty świętych i błogosławionych Antoniego i Fieadosija Pieczerskiego, świętego Włodzimierza czy świętych Sergiusza Radanieżskiego i Serafima Sarowskiego i wielu innych, weszły na zawsze w religijną tradycję Białorusinów, Ukraińców i Rosjan.

Celem tego narysu jest geograficzno- historyczne opisanie rozwoju kultu świętych w Cerkwi prawosławnej na Białorusi, jednak tylko tych, którzy swoje życie i działalność związali z narodem białoruskim. Świadomie opuszczam kulty tych świętych, którzy do świętości doszli wśród sąsiednich narodów, choć ich kulty były popularne i na białoruskich ziemiach w różnych okresach. Na przykład kult świętych męczenników Borysa i Gleba w XII-XIII wieku, czy też kult błogosławionego Serafima Sarowskiego w XIX i XX wieku.
Chce również podjąć próbę nie tylko chronologicznego i geograficznego rozwoju kulty, ale i określenia jego typologii. Warto przy tym zauważyć, że duchowa spuścizna Białorusinów mieści się w początkach ruskiej świętości i świętości sąsiednich narodów. Szczególnie w okresie przedmongolskim tradycja kultu świętych zostawała po wpływem bizantyjskim, aby później w następnych stuleciach nabyć własne cechy.

Święci Połoccy

Wszystkich połockich świętych łączy wiele wspólnych cech. Święci wywodzili się ze stanu duchownego. Trzech z nich: Mina (1105-1116), Dionizy (1166-1187), Szymon (1266-1289) było biskupami. Święci biskupi (świacicieli) odegrali doniosłą rolę w rozwoju chrześcijaństwa na ziemi Połockiej. Świacicieli swoją religijną, oświatową i społeczną działalnością przyczynili się do wzrostu znaczenia Cerkwi prawosławnej.
Święty Mina, jako pierwszy biskup Połocka, był inicjatorem wybudowania cerkwi p.w. św. Sofii. Budowa tej świątyni miała również znaczenie polityczne, gdyż z jednej strony podkreślała jedność prawosławnej Rusi, symbolizowała niezależność połockiego centrum od Nowogrodu i Kijowa. Polityka połockiego kniazia Usiasława Czarodzieja (1044- 1101) szła w kierunku stworzenia niepodległego państwa. W czasie jego rządów Połock stał się ważnym politycznym i kulturalnym centrum.
Drugi święty- biskup Dionizy, zdobył uznanie jako twórca centrum monastycznego w Połocku. Podczas gdy biskup Dionizy kierował eparchią połocką, powstał monastyr Zbawiciela założony przez świętą Eufrozynę. Po śmierci świętej był on inicjatorem jej kanonizowania i pierwszego opisania jej życia.
Trzeci świaciciel, Szymon, zdobył uznanie jako twórca biskupstwa ćwierskiego i był jego pierwszym biskupem (1271-1289). W Ćwierzu był inicjatorem budowy soboru Przeobrażenia Pańskiego i wielu innych cerkwi. Wcześniej, gdy był biskupem połockim wsławił się jako moralista, który wprowadzał zasady chrześcijańskie w stosunki pomiędzy władcami a poddanymi. Występował przeciw pogańskiej władzy Trajdena w Połocku i opowiadał się za uniezależnieniem Połocka od Litwy.
W końcu święta Eufrozyna- Mniszka, założycielka monastyru Zbawiciela, popularyzatorka tekstów religijnych. Była ona również popularyzatorką szerokiej oświaty wśród wiernych i rozwiniętej działalności charytatywnej.
Święci połoccy wywodzili się albo z rodów książęcych (św. Eufrozyna), albo z ruskiej oligarchii. Byli oni pierwszymi biskupami połockimi miejscowego pochodzenia. Wszyscy należeli do elity ówczesnego społeczeństwa i otrzymali dobre wykształcenie. Święci połoccy przyczynili się do rozwoju chrześcijaństwa, a także kultury na obszarze księstwa Połockiego. Połock, który w tym czasie był najsilniejszym ruskim księstwem, które graniczyło z Litwą, rozwijał działalność chrystianizacyjną wśród bałtów, jaćwięgów i litwinów. Kanonizacja świętych połockich nastąpiła jeszcze w przedlitewskim okresie, to znaczy przed przyłączenie ziemi połockiej do Litwy. Na przykład: święta Eufrozynę kanonizowano przed 1187 rokiem.
Warto podkreślić i to, że kult trzech połockich „świacicielau” miał ograniczony, bo miejscowy charakter. Ale kult św. Eufrozyny zdobył ogólnobiałoruskie znaczenie i rozwijał się wśród innych słowiańskich narodów. Kult świętych połockich szczególnie rozszerzył się w XIII- XIV w., kiedy Połock, pamiętając swą dawną wielkość, dążył do zachowania niezależności. Rola Połocka była na tyle istotna w cerkwi prawosławnej, że biskupowie połockiej eparchii tytułowali się jako arcybiskupowie, co pozwalało im zajmować miejsce zaraz za metropolitami kijowskimi.

Święci turowscy

Turau, w czasie dojrzewania do niezależności znajdował się pod władzą Jur’ja Jarosławicza (1156-1170), potomka starszej linii Jarosława Iziasławicza, która trzymała władze w Turowie przez około 60 lat. Fakt ten przyczynił się do tego, że kniazia traktowano tu jak swojego, ze swojej dynastii. Wzrost jego znaczenia nastąpił po 1158 roku, kiedy Turau obronił swą niezależność przed Kijowem. W 1162 roku książę kijowski Rościsław Mścisławowicz uznał niepodległość Turawa. Juryj Jarosławowicz stał się twórcą niezależnego Księstwa Turowskiego. Fakt ten miał istotny wpływ na wydarzenia religijne.
Życie świętych turowskich- mnicha Marcina (1120-1170), biskupa Cyryla (1169-1182) i biskupa Ławrentija (1182- 1194) wypada na okres największego rozkwitu ziemi turowskiej. Eparchia turowska zajmowała obszar całego księstwa, które poczynając od 1162 stało się w pełni niezależne od Kijowa. Kult miejsowych świętych tylko wzmacniał niezależność turowskiej eparchii. Pochodzenie świętych było ruskie, co wspomagało dążenia separatystyczne także w sferze religijnej. Dlatego też kanonizacja świętych turowskich odbyła się niedługo po ich śmierci- na przełomie XII i XIII wieku przed tym, jak księstwo turowskie znalazło się w granicach państwa litewskiego. Z grona świętych turowskich tylko kult świętego Cyryla, który miał kontakt z twórcą Księstwa Turowskiego Jur’jem Jarosławiczem Świętopełkiem (zmarł ok. 1190 r.), osiągnął poziom ogólnobiałoruski. Święty Cyryl na zawsze wszedł w historię, kulturę i duchowość swego narodu.

Święci smoleńscy

Okres życia i działalności świętych smoleńskich jest znacznie bardziej złożony niż świętych połockich i turowskich. Jednak i tu początki świętości miejscowych „zastupnikau” sięgają okresu największego rozkwitu ziemi smoleńskiej.
Pierwszym (w porządku chronologicznym) świętym smoleńskim został kniaź Rościsław (1126-1168)., syn Mścisława, wnuk kniazia kijowskiego Włodzimierza Monachomacha (1053- 1125). Jego życie i działalność przypada na okres największego rozkwitu ziemi smoleńskiej. W XII w. Ziemia smoleńska osiągnęła największy zasięg terytorialny. Według gramoty z 1136 roku, danej przez księcia Rościsława, wschodnie obaszry księstwa dochodziły do środkowego biegu rzeki Moskwy, a zachodnie obejmowały Orszę i Kopyś. Smoleńsk stał się księstwem niezależnym od Kijowa, Nowogrodu, Suzdala, Połocka. Kniaziowie połoccy sami dążyli do połączenia wszystkich ziem ruskich i wywirali ogromne wpływy na sąsiednie księstwa.
Wspomniana gramota kniazia Rościsława uporządkowywała polityczne i społeczne stosunki w państwie. Zamieszczone w niej akty prawne stały się przykładem dla innych księstw. Gramota od 1136 roku ustanawiała smoleńska eparchię, jej zabezpieczenie i określała wzajemne stosunki między władzą świecką i duchowną.
Kniaź Rościsław był założycielem i opiekunem wielu cerkwi i monastyrów. Był władcą, który znajdował się pod ogromnym wpływem duchowieństwa i wsławił się jako obrońca interesów Cerwki, gdy był smoleńskim (1126-1159) jak i kijowskim (1159-1168)księciem. Kanonizacja księcia odbyła się w końcu XII bądź na początku XIII wieku.
Z tego okresu wywodzi także drugi święty - Awraam (1172- 1222), który wsławił się jako inicjator życia monastycznego, krasomówca i cudotwórca. Bez wątpienia, z jego osobą i jego uczniami związane są wyżyny osiągnięć Smoleńska, jako ceb\ntrum duchowego i kulturalnego życia.
Życie mnicha - piszącego ikony, autora wielu utworów religijnych przypada na okres władzy kniazia Mścisława (1180-1195), po którym księstwo zaczęło chylić się ku upadkowi.
Godność świętego otrzymał tez uczeń Awraama - Jafrem (koniec XII w.-1238), który był autorem spisanego po raz pierwszy życia Awraama. Obydwaj święci mnisi wywodzili się z bogatych mieszczańskich rodzin, a ich kanonizacja nastąpiła w 1547- 1549 r., gdy smoleńszczyzna należała do państwa moskiewskiego.
W okresie zależności Smoleńska od Moskwy rozpoczęło się przygotowanie do kanonizacji księcia Andrzeja. Inicjatorem kanonizacji był też późniejszy święty- Danieł Pierejesławski (1539 r.). Ostatecznie św. Andrzej był uznany przez Cerkiew za świętego w 1749 roku.
Na la ta życia św. Awraama i św. Jafrema przypada okres działalności świętego Merkurego Smoleńskiego. Ta prawie legendarna postać uosabia rycerza- męczennika, który zginął za wiarę chrześcijańską w wojnie przeciw Tatarom ok. 1238 roku. Uznanie jego świętości nastąpiło w drugiej połowie XV w., gdy białoruskim ziemiom znów zaczęli zagrażać innowiercy (Turcy).
Jak życie tak i kanonizacja ilustrują nie tylko świętość tych ludzi, ale także istotne wydarzenia w historii ziemi Smoleńskiej.

Litewsko-białoruscy święci

Do tej grupy świętych należy zaliczyć św. Męczennika Eliseja Ławryszewskiego (poł. XIII- XIII/XIV w.), męczenników wileńskich św. św. Antoniego, Jana i Eustachego (pocz. XII- 1281) i świętą Charytynę.
Wszyscy oni mają wiele cech wspólnych. Wywodzą się z litewskich rodzin książęcych. Oprócz św. Charytyny, której rodzicie byli chrześcijanami, inni jako pierwsi w swych rodach odeszli od pogaństwa. Przyjęcie chrześcijaństwa i rozpowszechnianie nowej wiary spotkało się z represjami ze strony książąt litewskich. Ofiarami tych represji zostali: trzej męczennicy wileńscy Antoni, Jan i Eustachy, skazani na śmierć w 1347 roku przez Olgierda (1345- 1377) oraz św. Charytyna, która wyjechała z Litwy do Nowogrodu i tam została ihumeną monastyru św. św. Piotra i Pawła. Podobnie jak św. Charytyna prześladowany przez Olgierda był święty Elisej Ławryszewski, który założył znany monastyr w Ławryszewie.
Wszyscy wymienieni litewsko-białoruscy święci przyczynili się do rozwoju chrześcijaństwa na Litwie na długo przed oficjalnym chrztem (1386). Cechą, która odróżnia litewsko- białoruskich świętych od połockich i turowskich jest występowanie nie tylko „prepadobnych” (przejmujących Jezusa Chrystusa), ale i pierwszych męczenników za wiarę.

Błogosławione księżne i święci męczennicy XVI- XVII w.

Oddzielna grupę wśród białoruskich świętych tworzą „błagowierne” księżne.
Św. Uliana Olszańska (1534- 1550) wywodziła się ze słynnego książęcego rodu. Jej kanonizacja miała miejsce w okresie walki o zabezpieczenie praw Cerkwi prawosławnej (1632- 1647). Jej kult odegrał ważną rolę w umocnieniu świadomości religijnej Białorusinów. Święta księżna miała przypominać ruskim bojarom i oligarchii o ich związkach z cerkwią prawosławną. Osoba św. Uliany miała dać przykład odpowiedzialności wyższych warstw społeczeństwa za losy cerkwi.
Podobnie jest z kultem świętej Sofii Śluckiej (1575- 1612). Wywodziła się ze słynnego rodu Adelkowiczów. Księżna nie zdradziła prawosławia i nie poddała się presji ze strony katolickich i protestanckich środowisk. Kanonizacja „opiekunki” Cerkwi w czasie, gdy ruscy wielmoże porzucali prawosławie, przypominała o ich religijnym i narodowym pochodzeniu. Obydwie księżne wywodziły się z bardzo zasłużonych dla cerwki rodów.
Grupę świętych męczenników białoruskich tworzą: Afanazy- ihumen brzeski (1597-1648), Makary- ihumen piński i kaniewski (koniec XVI w.- 1678) i dzieciątko Gabriel Zbłudowski (1684- 1690). Pierwszy z nich stał się ofiarą religijnego konfliktu między prawosławnymi a katolikami na terenie Brześcia. Drugi został zabity przez Turków. Gabriel Zabłudowski był zamęczony przez dzierżawcę wsi Zwierki, który podobno miał pochodzenie żydowskie. Widać więc, że męczennicy symbolizują zmaganie ówczesnego białoruskiego prawosławnego społeczeństwa a innymi konfesjami: katolicyzmem, islamem i judaizmem. Zmienia się również pochodzenie społeczne białoruskich świętych. Święci męczennicy z XVII w. Wywodzą się ze stanu mieszczańskiego i z chłopów. W drugiej połowie XVII w. te warstwy stanowiły największą część wiernych cerkwi prawosławnej. Kult świętych męczenników mocno wpłynął na świadomość prawosławnego ludu nie tylko na Białorusi. Stał się popularny w Rosji i na Ukrainie, gdyż święci białoruscy są dowodem problemów ówczesnej cerkwi.
Oprócz wymienionych, rozwijały się kulty miejscowych świętych, którzy przynajmniej część swego życia spędzili na Białorusi. Do grupy tej zaliczają się biskupi: Ignacy (1197- 1210), Michał (1383- 1402), Szymon (zm. 1669), jak również archimandryta Szymon (ok. 1240-1299), Konstanty (XIII w.), Andrzej (1360- 1390) i Gleb (XIV w.). Oprócz biskupa Szymona, który żył w XVII wieku, wszyscy pozostali mieli związek ze Smoleńskiem, gdy ten był znaczącym centrum gospodarczym i religijnym. Kulty świętych biskupów i kniaziów były związane z innymi centrami religijnymi: Jarosławiem, Pierejesławiem, Kijowem czy Moskwą. Ich popularność wzrasta gdy Smoleńsk po 1667 roku wszedł w skład państwa moskiewskiego.
Uogólniając, kult świętych na Białorusi przyjął różną formę w przeciągu stuleci. Rola białoruskich świętych w XIX wieku była pomieszana z kultami wielko- i małoruskich świętych. Proces ten nie doprowadził jednak do upadku kultu białoruskich świętych w tym czasie, gdy Białoruś znajdowała się w granicach Rosji czy Rzeczpospolitej. Dla Białorusinów święci wywodzący się z ich etnosu będą, obok Matki Boskiej, wstawiać się za ich naród w niebie.
Święta Eufrozyna Połocka i święty Cyryl Turowski zostali opiekunami białoruskiego narodu. Przyczynili się nie tylko do rozwoju wiary prawosławnej, ale dali bodziec dla rozwoju życia duchowego, kultury i oświaty. Ich życie i późniejsza kanonizacja dopowadziły do wzrostu znaczenia ziem białoruskich. Święci męczennicy, „błagowierni”, i „prepadobnyja” białoruscy są dowodem głębokiej wiary tego narodu i jego przywiązania do swojej Cerkwi.

Antoni Mironowicz