Aktualny język artykułu: PL

Klub Spraw Białoruskich “Hrabli” w Liceum Ogólnokształcącym z Dodatkowym Nauczaniem Języka Białoruskiego w Hajnówce

Początki istnienia Klubu wiążą się jeszcze z falą wzmożonego ruchu w środowiskach białoruskich Białostocczyzny przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Czas zmian systemowych w Polsce pozwolił na zaistnienie wielu nowych organizacji społecznych, dał szansę na pojawienie się oddolnych inicjatyw. Przemiany dotknęły również Białorusinów z Białostocczyzny. Przełamany został monopol Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego na działalność wśród mniejszości białoruskiej w Polsce. Cechą charakterystyczną tych zmian było m.in. tworzenie się mniejszych organizacji o charakterze branżowym, poczynając od środowisk studenckich, a kończąc na dziennikarzach, historykach czy przedsiębiorcach. Początkowo organizacją docierającą do ludzi młodych, w tym i do licealistów było Białoruskie Zrzeszenie Studentów, jednakże w roku 1993 powstaje w Bielsku alternatywny wobec niego Związek Młodzieży Białoruskiej. Natomiast uczniowie hajnowskiego liceum tworzą wspólnie z nowoprzybyłym do szkoły nauczycielem historii Eugeniuszem Wappą Klub Spraw Białoruskich “Dumka”. Warto tu chyba dodać, że wspomniany nauczyciel w czasach studenckich był przewodniczącym Białoruskiego Zrzeszenia Studentów. Liceum z białoruskim językiem nauczania wraz z powstającym Muzeum Kultury Białoruskiej zajmuje ważne miejsce w hajnowskim życiu społeczno-kulturalnym, a na pewno odgrywa podstawową rolę w kształtowaniu się tożsamości białoruskiej wśród młodzieży. Jednakże białoruski wydźwięk tej instytucji kształtowały podówczas prawie wyłącznie lekcje języka białoruskiego i nieliczne zajęcia w ramach zwykłego dla całej Polski nauczania historii. Działalność studenckiej organizacji od 1991 roku wydaje się słabnąć, przynajmniej w ośrodkach pozauniwersyteckich i w ten sposób powstałą niszę zajmują sami licealiści. Niedosyt problematyki białoruskiej w samej szkole, ale również chęć wpłynięcia na poszerzenie horyzontów masy uczniowskiej zaowocowały ideą spotkań z tzw. ciekawymi ludźmi o dużej sile rażenia intelektualnego. Na pierwszy ogień poszedł znany już w świecie artysta plastyk Leon Tarasewicz. Spotkanie 14 XII 1993 roku, już w czasie wolnym od zajęć, otworzyło drogę do następnych spotkań i możliwości dyskusji nie tylko nad profesjonalnym zajęciem gości Klubu, ale też stworzyło klimat do dyskusji o białoruskości w skomplikowanym narodowościowo światku licealistów Hajnówki. Wspomniane spotkanie przekonywało uczniów co do realizowania własnych planów w szkole – na prośby o koncepcję zmiany wystroju gabinetu historycznego, Lonik zaproponował swoją pomoc w swobodnej pracy samych uczniów. Spotkania z kolejnymi ludźmi przynosiły nowe pomysły, koncepcje, prowokowały do dyskusji. Nie zawsze pomysły te były realizowane, czasami ich realizacja następowała w innej formie, w innym czasie (w artykule H. Kondraciuk w Nivie z 24 kwietnia 1994 roku Nadzieja Artymovič u Hajnaŭcy wspomina o pomyśle E. Wappy ogłoszenia konkursu poetyckiego dla młodzieży i dorosłych zajmujących się tworzeniem do szuflady, którego wyniki miałyby być przedstawiane w formie drukowanej, natomiast taki konkurs ogłosił Związek Białoruski w RP, kierowany przez wspomnianego nauczyciela, dopiero w 1996 roku). Klubowe viečarki stały się areną spotkań nie tylko Klubowiczów z uczniami biełliceja, ale też młodzieżą z innych hajnowskich szkół – Liceum Ogólnokształcącego im. M. Curie-Skłodowskiej i Zespołu Szkół Zawodowych. Klub stwarzał możliwość dyskusji nad sprawami określenia narodowego, tożsamości religijnej również dzięki temu, że spotkania realizowane przez młodzież odwiedzali też przedstawiciele hajnowskiej inteligencji (nie tylko nauczyciele szkoły). Wśród gości Klubu przeważali ludzie wywodzący się z białoruskich środowisk Białostocczyzny, ale znani również poza nimi, m.in. Jan Maksymiuk, Aleh Łatyszonek, Jurka Chmielewski. Klub od 1996 roku, po przenosinach szkoły do nowego budynku, otrzymuje własne pomieszczenie w piwnicach, a także zmienia nieco swój charakter. Uwidacznia się to w zmianie nazwy na Klub Spraw Polsko-Białoruskich “15.15”, a przejawia się wzmożoną aktywnością samych licealistów. Związane to było nie tylko z wyborem opiekuna Klubu na przewodniczącego Związku Białoruskiego w RP, ale też z osobą Tomasza Sajewicza – najaktywniejszego członka Klubu (można powiedzieć, że stał się on wtedy przewodniczącym Klubu). Dodanie epitetu “polsko-” do nazwy oznaczało otworzenie na sprawy pozaszkolne, chęć włączenia licealnej formy zajęć pozalekcyjnych w szersze forum społeczne Białostocczyzny. Dodatkowe “15.15” wzięło się od godziny spotkań Klubowiczów (ostatnia lekcja w liceum kończyła się o 15.10). Kontakty z białoruskim środowiskiem utrzymywane były dzięki uczestnictwu Klubowiczów m.in. w Sustrečach “Zorki”, relacjonowaniu życia szkoły i miasta w Nivie. Dzięki współpracy z Jerzym Leszczyńskim Klub zagościł z własnymi materiałami na falach Radio Białystok w programie Pad znakam Pahoni. W 1996 roku w szkole na zaproszenie Klubowiczów zagrał koncert popularny podówczas Andrej Mielnikaŭ. Większego znaczenia nabrał Klub dzięki historyczno-etnograficznemu obozowi “Poganiczem kultur – śladami bieżanstwa” latem 1997 roku. Impreza o charakterze badawczo-edukacyjnemu wiele zawdzięcza Doroteuszowi Fionikowi, krajoznawcy i historykowi Małej Ojczyzny, autorowi wystawy Bieżanstwa – nieznany exodus w bielskim muzeum. Podjął się on wspólnie z Eugeniuszem Wappą i Klubowiczami trudu organizacji w Wojszkach obozu rowerowego, podczas którego oprócz plenerowych spotkań z dziennikarzami i naukowcami, zbierane były wśród starszych mieszkańców okolic Wojszek materiały wspomnieniowe dotyczące okresów bieżaństwa, międzywojennego i drugiej wojny światowej. Dla większości Klubowiczów było to odkrywanie historii Małej Ojczyzny, poszukiwanie podstaw własnej tożsamości narodowej. Wiele z zapisów tego obozu (nazwanego z białoruska letnikiem) weszło do książki Biežanstva. 1915 hod. (Białystok 2000, wyd. Rada Programowa Tygodnika Niva). Poszukiwania odchodzącej spuścizny poszerzone były o zbieranie folkloru, z szczególnym naciskiem na pieśni znane już tylko pokoleniu dziadków licealistów. Letnik w Wojszkach był pierwszym z cyklu imprez o podobnym charakterze. W kolejnych latach Klub we współpracy ze Związkiem Białoruskim w RP (a szczególnie z Białoruskim Towarzystwem Historycznym) współorganizował również kolejne letniki w Hryniewiczach Wielkich (1998), Szastałach (1999), Kapitańszczyźnie (2000) i Nowosadach (2001). Materiały zebrane przez kolejne obozy ukazywały się w organie Muzeum Małej Ojczyzny Darka Fionika – Bielskim Hostincu, Nivie, były wykorzystywane w książkach Podlaski śpiewnik – Puodlašski śpievnik – Padlašski śpieŭnik (Bielsk Podlaski 1998, wyd. Związek Białoruski w RP), U novaj ajčynie (Białystok 2002, wyd. Rada Programowa Tygodnika Niva). Opracowania materiałów dokonywano na specjalnych wyjazdowych obozach, m. in. w Bielsku Podlaskim (1997), Dubiczach Cerkiewnych (2000, 2001), Starzynie (2000). Imprezy miały dla Klubu prestiżowe znaczenie, podczas ich młodzież poznawała techniki pracy dziennikarskiej, podstawy warsztatu folklorysty. Posiadały ogromny walor jako miejsce integracji młodzieży nie tylko z hajnowskiego liceum. Można powiedzieć, że niejako dzięki tej pracy powstawał bratni Klub Spraw Polsko-Białoruskich w liceum im. B. Taraszkiewicza w Bielsku Podlaskim. Współpraca pomiędzy wspomianymi Klubami trwa do dnia dzisiejszego. Kluby często prowadziły zbieżne działania, każdy na swoim terenie, w murach własnej szkoły. Przykładem tego mogą być plakaty, rozwieszane w liceach w związku np. z Walentynkami czy 25 marca. Wspólni Klubowicze spotykali się m.in. na objeździe architektonicznym Związku Białoruskiego w RP w grudniu 2001. Klub zapraszany był na różnego rodzaju konferencje i szkolenia. Warto tu nadmienić udział Klubu jako reprezentanta szkoły w konferencji młodzieży mniejszości narodowych w Międzygórzu organizowanej przez Forum Edukacji Europejskiej zimą 1998 roku, młodzieżowe forum organizacji mniejszości narodowych w Puńsku na początku tego roku czy też wyjazdy na Spotkania Historyczne – Historia Alternatywna w podwarszawskim Nieborowie w 2000 roku. W 1998 roku Eugeniusza Wappę zastąpił nowy nauczyciel historii Eugeniusz Jańczuk. Chrztem bojowym nowego opiekuna była pomoc w przygotowaniach do Turnieju Młodzieży Białoruskiej w Hajnówce. Zdał on egzamin, prowadząc Klub Spraw Białoruskich “Hrabli” do zwycięstwa. Nowa nazwa Klubu powstała jako skrót od Henialnyja, Razumnyja Biełaruskija licealisty, hasła dopingującego przedstawicieli hajnowskiej szkoły. Od tego też czasu grabie znajdują się w logo Klubu. Dzięki nowemu opiekunowi w szkole odbyły się koncerty Viktara Šałkieviča i Alesia Kamockiego, występ Grupy Teatralnej Jahuštovo z Bielska Podlaskiego. Od początku nowego stulecia Klub “Hrabli” współpracuje z innymi białoruskimi organizacjami młodzieżowymi – Klubowicze niejednokrotnie brali udział w imprezach Białoruskiego Zrzeszenia Studentów (pomagając w przygotowaniu Basovišča, wędrując po Białostocczyźnie z rajdem Baćkaŭščyna) i Związkiem Młodzieży Białoruskiej (rajd Ściana i przeprowadzane w szkole przez Krzysztofa Angielczyka performance w roku szkolny 2002/2003). Próbowano również stworzyć organ prasowy Klubu, jednak udało się wypuścić tylko jeden próbny numer gazetki Dumka (tytuł miał nawiązywać do pierwotnej nazwy Klubu). Zadbano również o klubowe pomieszczenie, na ścianie wymalowano Pahonię. Po krótkotrwałym kryzysie Klub “Hrabli” odrodził się w 2004 roku. Jego opiekunem wciąż pozostaje Eugeniusz Jańczuk, pod jego opieką funkcjonuje około dziesięciu Klubowiczów, głównie uczniów I i II klasy. W bieżącym roku szkolnym Klub urządził w liceum wystawę zdjęć z projektu ZBM-u, BZS-u i Białoruskiego Forum Samorządowego, przeprowadzonego latem 2004. Impreza Białoruskie Stanice Młodzieżowe przeznaczona była przede wszystkim dla licealistów, w związku z czym Klubowicze również byli autorami zdjęć wyżej wspomnianej wystawy. W ramach współpracy z bielskim odpowiednikiem był zapraszany do bratniego liceum w związku z obchodami jubileuszu szkoły. Klub nigdy nie był sformalizowaną strukturą, liczba jego byłych i obecnych członków jest trudna do określenia. Trudno też mówić o władzach Klubu, jednakże warto tu wspomnieć nazwiska A. Radziwoniuk, Tomasza Sajewicza, Ilony Karpiuk. Jednakże spełnia swą rolę budzenia refleksji nad własną tożsamością – byli członkowie Klubu funkcjonują w białoruskich środowiskach Warszawy i Białegostoku jako członkowie Białoruskiego Zrzeszenia Studentów (wspomniana Ilona Karpiuk kieruje BAS-em od 2001 roku) czy Związku Młodzieży Białoruskiej. Klub również stanowi wizytówkę szkoły, jedną z ważniejszych form działalności pozalekcyjnej Liceum Ogólnokształcącego z Dodatkową Nauką Języka Białoruskiego. Dzięki mniej sformalizowanemu charakterowi zapewnia dostęp do nieznanych z lekcji rewirów białoruskości.

Igor Iwaniuk