Zmień język artykułu: BEAktualny język artykułu: PL

Język i folklor Białorusinów ziemi bielskiej

Geograficzno-historyczna nazwa „Bielszczyna” czy Ziemia Bielska pochodzi od głównego centrum tego mikroregionu Podlasia – miasta Bielska Podlaskiego. Miasto to istniało już w XI w. jako jedna z forpoczt ziem ruskich, rozciągających się z lewej strony środkowego odcinka rzeki Narwi. Pierwsza wzmianka o Bielsku pochodzi z 1253 r. , gdy wchodził on w skład państwa Halicko-wołyńskiego. Znajdował się tutaj wówczas zamek, a w nim cerkiew prawosławna, której to w 1288 roku książę Uładzimir Wasilkawicz podarował ikony i księgi. Jest to pierwsza wzmianka na temat słowa pisanego na Bielszczynie. W późniejszym czasie miasto stało się ogólnie znanym centrum edukacji i oświaty. Związana ona była przede wszystkim z istniejącym w mieście Mikołąjewskim monasterem i bractwami cerkiewnymi. O wysokim poziomie edukacji w Bielsku świadczy fakt, iż pierwszym igumenem sławnego monasteru w Supraślu został Bielski mieszczanin Panfucji Siegień. Przy bielskiej „Bohajauleńskaj”( pw. Objawienia pańskiego) cerkwi powstało jedno z pierwszych na terytorium Rzeczpospolitej bractwo cerkiewne (nadanie przywileju – 1594r.), które prowadziło szkoły i szpitale, jak i działało przeciwko wprowadzaniu unii i łacinizacji cerkwi i ruskiej (białoruskiej) społeczności.

Znana nam piśmiennicza kultura Białorusinów Bielszczyny XI-XII w. to przede wszystkim literatura religijna (np. pomiannik Supraski ), czy cerkiewne i administracyjne dokumenty. Wiadomo, że księgi magistratu bielskiego do 1591 roku prowadzone były wyłącznie w języku starobiałoruskim. Cerkiewna dokumentacja cerkwi unickiej prowadzone były po rusku (starobiałorusku) do początku XVIII wieku (patrz: Księga metrykalna cerkwi p.w. Św. Trójcy (Troickaja) w Bielsku z 1714 roku) a cerkwi prawosławnej i później. W celu zaprezentowania starobiałoruskiego języka Bielszczyny I połowy XVII wieku przytoczymy fragment opisu Preczyścieńskaj cerkwi (Cerkiew p.w. Najświętszej Marii Panny) w Bielsku z 1637 roku.

Церков Рождества Пресвятой Владычыцы нашея Богородицы, зостаючая на старом месте, пренесенная року 1562 з замку Бельского, фундованая некгды князем Михаилом Семеновичем Городенским, Бельским i Кобринским и кнегинею Вассою, яко напис опевает на таблице за образами трема наместыми украшенными злотом... в олтару и церкви малеванье оздобное, на образе наместном Пресвятыя Богородицы табличек седм, корали, шнуры чтыры перловыi: перстень золотый, крыжыков розных большых и меньшых шесть...
Cerkow Rożdiestwa Preswiatoj Władyczycy naszeja Bohorodicy, zostajuczaja na starom miestie, preniesiennaja roku 1562 z zamku Bielskoho, fundowanaja niegdy kniaziem Michajłom Cemienowiczem Horodienskim, Bielskim i Kobryńskim i kniehinieju Wassoju, jako napis opiewajet na tablice za obrazami trema namiestymi ukraszennymi złotom... w ołtaru i w cerkwi malewanije ozdobnoje, na obrazie namiestnom Preswiatyja Bohorodicy tabliczek siedm, korali, sznury cztyry perłowyi: pierstień zołotyj, kryżykow roznych bolszych i mienszych szest’...

A oto język dokumentu pisanego sto lat później – inwentarza monasteru prawosławnego w Bielsku, sporządzonego w 1788 roku (opis metalowych narzędzi):

Бабка для клепаня кос; молотков клепати косы; резак резати сечку; сохув из сошниками; возов из старыми колами; хомутов старых; топор един; борон старых; крамля железная; рыдель до копаня; коцюб железных; возок старый; сокер большых; сокера малая.
Babka dla klepania kos; mołotkow klepati kosy; rezak rezati sieczku, sochuw iz sosznikami; wozow iż starymi kołami, chomutow starych; topor jedin; boron starych; kramla żeleznaja; rydel do kopania; kociub zeleznych; wozok staryj, sokier bolszych; sokiera małaja.

Takie słownictwo i wymowa niemalże bez zmian przetrwała na tych terenach do dnia dzisiejszego.

Starobiałoruski język bielszczan, jak widać długo funkcjonował jako język pisany przede wszystkim na stronicach dokumentów cerkiewnych. Literatura piękna po XVII w. niemalże przestała istnieć. Przetrwała jedynie w ludowej obrzędowości i jej pięknym poetyckim słowie. Folklor Bielszczyny zapisywany był już w I połowie XIX w. m.in. przez Z. Dołęgę-Chodakowskiego i prof. I. Jaroszewicza. Badacz P. Bobrowski przytoczył kilka zapisów z tych terenów w swej pracy na temat guberni Grodzieńskiej (Petersburg 1862 ). Na podstawie tekstów folklorystycznych stwierdził on, że na Ziemi Bielskiej używana jest tzw. królewska podgrupa językowa, która w wielkim stopniu różni się od języka małoruskiego (ukraińskiego) i białoruskiego.

Piękne piśmiennictwo w języku starobiałoruskim (podlaskim) zaczyna odradzać się pod koniec XIX w., kiedy to spod pióra prof. Mikołaja Janczyka wychodzą wiersze napisane podlaską gwarą wsi Karnica. Chociaż znajduje się ona poza Ziemią Bielską, jej język jest taki sam, jak używany do dzisiaj język Białorusinów Bielszczyny.

Я нэ бачыв тэбэ, браце,
Нiгды в жыцю й в око,
Але душу твою бачу
I цiню высоко.
 
З твоiм вiершом прэд очыма
Я нэ раз оплакав
Свого краю бiедну долю
Й зёмкув – нэборакув.
 
Бо й моя ойчызна, браце,
Як нэ руодна в Бога,
Тэж тэрпiела завшэ мукi
I была убога.
 
А тэпэр, як ворог еi
Нiвэчыт, калiечыт,
Вжэ й сам Буог юой тые раны
Бодай чы залiечыт.
fragment wiersza poświęconego Jance Kupale

W II połowie XX wieku objawiła się cała plejada nowych twórców, przede wszystkim poetów, którzy piszą w podlaskiej odmianie języka białoruskiego. Są to m.in. Zosia Saczko, Irena Borowik, Olha Onacik, Mikołaj Ihnaciuk, Wasil Pietruczuk, Wasil Białokozowicz, Aleksander Jakończyk. Wszyscy oni pochodzą z Bielszczyny. Oto fragment wiersza Zosi Saczko, najbardziej znanej z wyżej wymienionych twórców, członka Związku Literatów Polskim.

нэгдэ я нэ спiшаю
нэяк нэ тороп’юсь
нэма дня
коб Тато на лавочцi
нас нэ выгледалi
i лiMетом i зiмою
кацей мыецьця на прызбi
промэнь сонця дрыжыт
розовы двэры одчыняю
до хаты
i з хаты на двуор
Zofia Saczko

Utwory literackie pisane w Białoruskim dialekcie bielskim publikowane były w oddzielnych zbiorkach, albo na stronach „Kalendarza Białoruskiego” czy „Niwy”. W ostatnim czasie w języku tym ukazuje się także publicystyka („Czasopis”). Szczególną uwagę temu mikrojęzykowi poświęca kwartalnik „Bielski hostinec”. Obok publicystyki i tekstów folklorystycznych wydawany jest w nim jako dodatek „Słownik języka wsi Chraboły k. Bielska Podlaskiego” autorstwa białorutenisty Mikołaja Wróblewskiego. Ten leksykalny zbiór można z powodzeniem odnieść także do innych okolic Bielszczyny.

Ważnym świadectwem bogactwa językowego i tożsamości białorusinów Bielszczyny są mikrotoponimy – nazwy terenowe najmniejszych elementów środowiska naturalnego i krajobrazu. W każdej wsi są ich dziesiątki, a podlaski słownik mokrotoponimów liczy ich dziesiątki tysięcy. Piętnaście kilometrów na zachód od Bielska, na samej granicy osadnictwa wschodnich i zachodnich Słowian, leży dawna wieś bojarska – Malesze. Prawosławna ludność posługuję się tradycyjnie gwarą ruską (białoruską), katolicka – językiem polskim. Ale używane we wsi mikrotoponimy, w ogromnej większości mają białoruskie brzmienie. Oto one:

Бельскi Гостiнэць (Bielski Hostineć)– dawny trakt z Bielska do Brańska
Блудувськi Гостiнэць (Błuduwśki Hostineć)– dawny trakt z Brańska do Zabłudowa
Болото (Bołoto) – łąka
Бруонка (Bruonka)– rzeka
Дюхтянка (Diuchtianka)– zarośla
Грабовы Корчые (Hrabowyje Korczyje)– pole
Kобыльнiця (Kobylnicia) – łąka
Комаровэ Болото (Komarowe Bołoto) – pastwisko
Круглы Смуог (Kruhły Smuoh)– łąka
Крынiця (Krynicia)– źródło, łąka
Куозе (Kuozie)– las
Куты (Kuty) – pole
Лебэдне (Lebednie) – nazwa pola znana z dokomentów 1759 r.
Супэрата (Superata)– łąka
Коло Кадлуба (Koło Kadłuba) – las
Oленевка (Oleniewka) – łąka
Рудавка (Rudawka)– pole
Moгiлкi (Mohiłki) – cmentarz parafialny
Муосткi (Muostki) – łąka
Паньскi Лушкi (Pański Łuszki) – łąka
Пуодлiшчыну (Puodliszczyny) – pole
Пуод Совэйковым (Puod Sawejkowym) – pole
Сарковэ (Sarkowe) – las
Совэйковэ (Sawejkowe) – las
Шасталувка (Szastałuwka) – pole
Tэлюшчына (Tełuszczyna) – łąka
Вiдувка (Widuwka) – łąka
Заболоте (Zabołotie) – pole
Гнiлая Гора (Hniłaja Hora) – pole
Онтрохуовшчына (Ontrochuowszczyna) – łąka
Броды (Brody) – pole, łąka
Зубуовка (Zubuowka) – pole

Doskonałym materiałem do badania języka używanego przez Białorusinów Podlasia są tradycyjne pieśni ludowe. One, jak i nazwy terenowe, w najmniejszym stopniu ulegają procesom asymilacji i dlatego zawarty w nich materiał językowy nie ulegał zmianom przez stulecia. Dla porównania leksyki z różnych okolic Bielszczyny, przytacza się fragment jednej ze starożytnych pieśni, rozpowszechnionej zresztą na całym obszarze zamieszkiwanym przez Białorusinów. Nie była ona przypisana do konkretnego obrzędu, ale najczęściej śpiewano ją na chrzcinach.

Ой по горэ, по долiне голубы летают,
Шчэ роскошы нэ зажыла, уже лiета займают.
 
Шчэ роскошы нэ зажыла, тугi нэ забуду,
По чем жэ я своi лета памятатi буду.
(Zorobice k. Dziatkowic)
Там на горы на долiнi, голубы лiтают,
Сце роскосы нэ узыла, взэ лiета спыняют
Сцэ роскосы нэ узыла, гора незабуду
Поцом дэ я свое лiета, вспомiнатi буду
Malesze, gm. Wyszki
Ой, по горы, по долiнi голубы лiтают,
Шчэ й роскошы нэ ужыла, вжэ й лiета мiнают.
Шчэ й роскошы нэ ужыла, гора нэ забуду,
По чом жэ я своiе лiета спомiнатi буду.
Piliki, gm. Bielsk Podlaski

W odróżnieniu od takiej samej wymowy we wsiach Żurobice i Pilipki, w mowie wsi Malesze charakterystyczne dla polskich dialektów mazurzenie.

Darek Fionik

Tłumaczenie z języka białoruskiego na język polski Igor Łukaszuk.