Zmień język artykułu: BEAktualny język artykułu: PL

Historia wsi Czyże w zarysie

Wieś Czyże znajduje się między Hajnówką i Bielskiem Podlaskim, z którym od początku swojego istnienia była związana (stanowił on administracyjne i kulturalne centrum regionu). Wieś prawdopodobnie powstała na początku XVI wieku, a pierwsze wzmianki w dokumentach pisanych dotyczą 1529 roku. Od samego początku Czyże były wsią królewską, ale bezpośrednio była podporządkowana leśnictwu bielskiemu. Miało to wpływ na charakter obowiązków jej mieszkańców – wieś zamieszkiwali strzelcy królewscy i osocznicy. Strzelcy mieli obowiązek na rozkaz króla iść na służbę wojskową (wyprawy wojenne), poza tym zajmowali się polowaniami w niedalekiej wtedy puszczy ( jej pozostałości tworzą Puszczę Białowieską). Potwierdza to dokument z 1563 roku, wydany przez króla i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Augusta, fragment którego, jako przykład języka starobiałoruskiego przytaczam:

„Сигмунт Аугуст з Божой милости Король Польски Велики Князь Литовски Руски Пруски и иншых ко всем подданым нашым волости Бельской села Чыжэвич иж ку теперешней потребе нашой господарской военной стрельцов потребуем, тоды обрали есмо ку службе стрелецкой вас падданых нашых волок сорока которых волок мает выправити а за вядомостю лесничаго Белского Хрыстофа Трояновского на час и мейсца назначоное Стрельцов двайчаць послати а за то воно з тых в нех волок сорока чинш и иншые падатки, которы есте на нашого господара давати были повинны одпускаем и на перед во всем вам яко иншы же стрельцы нашы в Великом Княстве Литивском постановленны заховати хочем вы бы о том ведали службе нашой стрелецкой з двох волок по одному стрельцу то ест 40 стрельцов... ”

Obowiązki mieszkańców Czyż nie zmieniały się i w kolejnych stuleciach. Świadczą o tym następujące dokumenty:

„...W teyże wsi (Czyżach) między temisz 62 włokami, z których osocznicy trzymają włok 20, na strzelców należy włok 40, których powinność taka iako się przy wsi Dawidowiczach opisała...” - „...nie inszą powinność powinni jedno służyć służbę iako Strzelcy przy osobie K.J.Msci to jest gdyby J.K.Mść. osobą swoyą na woynę ciągną, tedy przy działach iść powinni, a okrom wyprawy woienney powinni bydź w pogotowiu zawżdy z kuszami do Puszczy dla łowu. Wyzwoleni od wszelkich czynszów, poborów y inszych kontrybucji y ciężarów....”

lustracja z 1664 roku

„...włościanie z wsi Czyżów w woj. Podlaskim Leśnictwa Bielskiego leżącej delegowanie, dopełniając dekret Sądów Relacyjnych w r. 1680 nakazujący im na każdą wyprawę, na którą by królowie Polscy osobą swoją królewską wychodzili, ludzi 20 dobrze umundurowanych do strzelców do artylerii dostawić. Udawszy się do Prześwietnej Komisji Wojskowej z oświadczeniem ofiary swojej, rezolucję tejże Prześwietnej Komisji pod dniem 25 czerwca przeznaczającą pomienionych ludzi do strzelców Ekonomicznych Białowieskich zyskali, i stosownie do tejże rezolucji wieś Czyżów ludzi dwudziestu (...) do korpusu pomienionego strzelców dostawiła....”

potwierdzenie dostarczenia 20 strzelców do ekonomii białowieskiej, wydane mieszkańcom Czyże w 1792 roku przez Stanisława Potockiego

Odnośnie wielkości i ilości mieszkańców wsi, to wiadomo, że już w 1560 roku zajmowała ona obszar 62 włók i taki stan utrzymywał się do 1664 roku (świadczą o tym wyżej przytoczone dokumenty). Na podstawie protokołu z rewizji parafii czyżowskiej z 1775 roku można stwierdzić, że w tym czasie we wsi znajdowało się 200 domów zamieszkałych przez 764 osoby. Piętnaście lat później ilość obejść wzrosła o kolejnych 14. W XIX wieku wieś zbiedniała i straciła na znaczeniu, czego świadectwem jest ilość domostw i mieszkańców – w 1903 roku istniało 115 domów, w których zamieszkiwało 995 mieszkańców. W 1915 roku mieszkańcy Czyż, jak niemal wszyscy prawosławni mieszkańcy okolicznych ziem białoruskich, w związku z ofensywą wojsk niemieckich wyruszyli w biezeństwo w głąb Rosyjskiego imperium. Z bieżeństwa powracali przeważnie w latach 1918-1921. W latach trzydziestych, jak mówią „Klirowyje Wiedomosti” do parafii w Czyżach należało 1090 mieszańców wsi, co powinno zgadzać się z ogólną liczbą mieszkańców ( miejscowa ludność od początku istnienia wioski była wyznania prawosławnego). Po II Wojnie Światowej Czyże zostały gminnym centrum, co sprzyjało prężnemu rozwojowi wsi. Niestety, w ciągu ostatnich dziesięcioleci wieś sukcesywnie „starzeje się” – młodzi ludzie masowo wyjeżdżają ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy lub w celach edukacyjnych, porzucając dziedzictwo kulturowe i język przodków. Na dzień dzisiejszy we wsi zamieszkuje niewiele ponad 400 mieszkańców, przeważnie w starszym wieku.

Mówiąc o historii Czyż koniecznie należy wspomnieć cerkiew, która w 1984 roku spłonęła, a do tego momentu była jednym z najstarszych na białostocczyźnie pomnikiem drewnianej architektury sakralnej. Sensacją było odkrycie przez renowatorów fresków z XVII wieku. Charakteryzowały się one wielkim kunsztem wykonania. Niestety spłonęły wraz z większością wyposażenia cerkwi.

Іgor Łukaszuk