Aktualny język artykułu: PL

Białoruski plakat polityczny i kulturalny w Polsce w ujęciu historycznym (lata 1981-2001)

Afisze i plakaty białoruskie, które stworzono począwszy od 1981 r. na Białostocczyźnie, ale także w Warszawie, Gdańsku, Olsztynie, są widomym dowodem rozwoju życia politycznego, kulturalnego, oświatowego, a nawet naukowego białoruskiej mniejszości narodowej w Polsce. Ukazują one przede wszystkim zaistniałe wydarzenia, ale świadczą także o szerokim kręgu twórców zajmujących się tego rodzaju sztuką (chociaż w wielu przypadkach „sztuka” stawała się bardzo użytkową, tracąc wartości artystyczne).

Prezentowana kolekcja afiszy i plakatów charakteryzuje się wielką różnorodnością przekazywanych treści, ich wyrazu, a także pod względem formatu. Omawiane dokumenty niekiedy trudno jest zaliczyć do którejś z tych dwóch kategorii, chociaż definicje terminu „afisz” i „plakat” zostały już dawno ustalone w literaturze fachowej. Mianowicie, afiszem możemy nazywać ogłoszenie o przedstawieniu, koncercie, odczycie, zebraniu, imprezie sportowej, rozlepiane na tablicach, czy też słupach, zaś plakat jest to ogłoszenie, reklama, hasło ujęte w artystyczną formę drukarską, graficzną lub malarską, zwykle powielane, umieszczone w miejscach publicznych.

Rzeczywistość wykraczała poza podręcznikowe formułki. Specyficzna sytuacja lat osiemdziesiątych, a przede wszystkim pewne ograniczenia druku powodowały, że przy różnych okazjach ukazywały się dokumenty będące jednocześnie afiszem oraz ulotką przekazywaną z rąk do rąk. Jako przykład może tu służyć druk: RAJD SIEMIANÓWKA „POŻEGNANIE 2” z 1987 r., który – z powodu zamieszczenia całego szczegółowego programu imprezy – został sporządzony na obydwu stronach jednej kartki formatu 29,5 cm x 21,0 cm. Na tablicach ogłoszeniowych był rozwieszany na dwu kartach. Taka sytuacja dotyczyła także druków, które można określić, że raz są to ulotki, zaś w innej sytuacji, kiedy służyły do rozklejenia na tablicach i słupach, pełniły funkcję plakatu, np. druk: „KANDYDACI NA SENATORÓW MICHAŁ KONDRACIUK JAN TOPOLAŃSKI BIAŁORUSKIE ZJEDNOCZENIE DEMOKRTYCZNE” z 1997 r. – o bardzo małym formacie 15,0 cm x 10,5 cm.

Niektóre plakaty, ze względu na ich formę, trudno zaliczyć do tej grupy dokumentacji. Jako przykład może służyć druk: „KANDYDACI ZWIĄZKU BIAŁORUSKIEGO” z wyborów do Sejmu RP w 1993 r. Wydano go jako dodatek do tygodnika „Niwa” i swoją estetyką nawiązywał do formy graficznej tego czasopisma, zachowując charakterystyczne szpalty, czcionki, kolorystykę. Spełniał jednakże funkcje plakatu, gdyż był rozklejany w wielu miejscowościach na Białostocczyźnie. Na przestrzeni dwudziestu lat, bardzo burzliwego i zmiennego okresu dziejów najnowszych, afisze i plakaty przeszły wielką ewolucję – od zwyczajnej, powielaczowej „bibuły” do dzieł artystycznych, wydawanych na profesjonalnych maszynach drukarskich. W latach dziewięćdziesiątych wydawcy zaczęli wykorzystywać coraz lepszej jakości powielanie na kserokopiarkach oraz druk z urządzeń komputerowych (np. drukarki laserowe).

Chronologicznie prezentowaną kolekcję otwierają afisze imprez turystycznych, organizowanych w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych przez środowisko studenckie z Warszawy. W dekadzie lat osiemdziesiątych ukazało się także kilka afiszy o imprezach kulturalnych i anonsujących I Walne Zgromadzenie Białoruskiego Zrzeszenia Studentów w grudniu 1988 r. Jednakże wytworzono wówczas jedynie około 10% omawianej dokumentacji, a pozostała ilość powstała już w następnym dziesięcioleciu. Tak duża dysproporcja ukazuje, jak różne były to okresy w życiu białoruskiej mniejszości narodowej, o czym w skali ogólnokrajowej opisują obecnie szkolne podręczniki historii oraz wiedzy o świecie współczesnym.

Zachowany i prezentowany w postaci wykazu dokumentów materiał archiwalny stanowi ok. 80-90% wszystkich afiszy i plakatów, które powstały w latach 1981-2001 w Polsce i dotyczyły tematyki białoruskiej. Niestety, w zgromadzonej kolekcji brak jest afiszy i plakatów wydanych przez BTSK w dekadzie lat osiemdziesiątych, co należy łączyć z tym, że takowe wówczas najprawdopodobniej nie powstawały, lub też są skryte gdzieś wśród nieuporządkowanej dokumentacji zgromadzonej w siedzibie władz tej organizacji w Białymstoku przy ul. Warszawskiej 11. Na obecnym etapie poszukiwań białoruskich afiszy i plakatów nie jesteśmy w stanie konkretnie stwierdzić, która wersja jest bliższa prawdy.

Przełomowym momentem w historii białoruskiego afisza i plakatu w Polsce były wybory do Sejmu i Senatu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, które odbyły się w czerwcu 1989 r. Po raz pierwszy od chwili zakończenia II wojny światowej społeczność białoruska wystawiła swoich kandydatów do najwyższych władz w kraju. Wschodnia Białostocczyzna, czyli tam gdzie zamieszkiwali Białorusini, została oblepiona plakatami w narodowych biało-czerwono-białych barwach: „BIAŁORUSINI GŁOSUJCIE NA KANDYDATÓW BIAŁORUSKIEGO KOMITETU WYBORCZEGO” i „BIAŁORUSINI! O NASZYCH SPRAWACH BĘDZIEMY MÓWIĆ SAMI SOKRAT JANOWICZ”. Wydawcą tych plakatów był Białoruski Komitet Wyborczy, który skupił wszystkich czołowych działaczy wspierających kandydatury Sokrata Janowicza na senatora i Eugeniusza Mironowicza na posła. Pomimo, że te wybitne osobistości nie dostały się do Parlamentu, to jednak kampania przedwyborcza i uzyskane wyniki silnie zaakcentowały białoruską siłę polityczną na Białostocczyźnie. Przełamana została bariera izolowania białoruskiej mniejszości narodowej od publicznego życia społeczeństwa, który to stan tzw. „władza ludowa” utrzymywała przez długie dziesięciolecia. Akcja plakatowa z połowy 1989 r. znacząco przyczyniła się do wyniesienia problemu białoruskiego na forum publiczne. W następnym roku aktywiści Białoruskiego Komitetu Wyborczego utworzyli Białoruskie Zjednoczenie Demokratyczne – pierwszą w Polsce legalną partię polityczną działającą wśród mniejszości narodowych.

Weryfikacja poglądów politycznych Białorusinów dokonywała się podczas kolejnych wyborów, w których aktywny udział brały białoruskie komitety wyborcze, pozostawiając po swojej działalności także dokumentację w postaci afiszy i plakatów. Bardzo oryginalne plakaty wydał w 1990 r. komitet wyborczy Rady Terytorialnej BZD w Gródku z hasłami: „ty + ja = BDA”, „tra-la-la tra-la-la nasza partia BDA” i „tolki ryby hołasu nie majuć”. Ich twórcą był już wówczas znany plastyk Leon Tarasewicz. W prezentowanym katalogu znalazły się dokumenty z wyborów do samorządów gmin, które odbywały się w 1990 r., 1994 r. i 1998 r., a także głosowań do samorządu powiatowego i wojewódzkiego przeprowadzonych w 1998 r. Materiały z wyborów parlamentarnych pochodzą natomiast z 1991 r., 1993 r. i 1997 r.

Zdecydowanie największa grupa afiszy i plakatów jest związana z działalnością kulturalną poszczególnych organizacji białoruskich. Już w końcu 1988 r. przedstawiciele środowisk akademickich zrejestrowali Białoruskie Zrzeszenie Studentów. Stowarzyszenie to organizując swoje imprezy, takie jak: otrzęsiny studentów pierwszego roku, Kupalle, Basowiszcza, a także doraźne koncerty, anonsowało publicznie te przedsięwzięcia na afiszach i plakatach. Bardzo interesujące plakaty powstawały przy okazji Festiwalu Muzyki Młodej Białorusi Basowiszcza (organizowanym w Gródku), których autorami były między innymi osoby znane w ogólnokrajowym środowisku polskich plastyków: Leon Tarasewicz i Małgorzata Dmitruk. W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych powstało jeszcze kilka organizacji, które stały się wydawcami afiszy i plakatów: Związek Młodzieży Białoruskiej (1992 r.), Związek Białoruski w Rzeczypospolitej Polskiej (1992 r.), Białoruskie Towarzystwo Historyczne (1994 r.). W szczególności należy odnotować twórczą działalność tego pierwszego stowarzyszenia i firmowane przez nie plakaty zapowiadające jedyny w swoim rodzaju festiwal piosenki autorskiej „Jesień Bardów” – organizowany od 1994 r. w Bielsku Podlaskim. Do tego należy wymienić serię plakatów z Kupalla w Narwi z lat 1998-2001, które wyróżniają się swoją czarną kolorystyką, oddającą tajemniczość nocy kupalnej.

Najsłabiej w opisywanej kolekcji reprezentowane są afisze i plakaty Zarządu Głównego BTSK, chociaż stowarzyszenie to było w latach dziewięćdziesiątych jednym z bardziej aktywnych w organizowaniu masowych imprez kulturalnych. Takie przedsięwzięcia, jak: Ogólnopolski Festiwal „Piosenka Białoruska” (w lutym 2001 r. odbyła się ósma edycja), Święto Kultury Białoruskiej w Białymstoku (organizowane rokrocznie w czerwcu), Kupalle w Białowieży (organizowane rokrocznie na początku lipca) oraz białoruskie festyny ludowe (organizowane rokrocznie w kilkudziesięciu miejscowościach na Białostocczyźnie w okresie letnim), były najczęściej anonsowane na afiszach formatu 64,0cm x 46,5 cm z napisem: „ZARZĄD GŁÓWNY BIAŁORUSKIEGO TOWARZYSTWA SPOŁECZNO-KULTURALNEGO W BIAŁYMSTOKU ul. Warszawska 11”. Był to w zasadzie drukowany formularz, ozdobiony po brzegach czerwono-białym ornamentem stylizowanego haftu, na którym odręcznie, a pod koniec lat dziewięćdziesiątych także drukiem komputerowym, wypisywano nazwę imprezy, jej miejsce i termin.

Nieliczne imprezy kulturalne były organizowane przez więcej niż jedną organizację białoruską, co znalazło odbicie także w treści tekstów na plakatach. Na przykład w Bielsku Podlaskim w latach dziewięćdziesiątych była sprzyjająca atmosfera do współpracy wszystkich stowarzyszeń białoruskich i imprezę „Spasauskija zapusty” w 1996 r. zorganizowały: Zarząd Oddziału BTSK, Stowarzyszenie Literackie „Białowieża”, BZS, ZMB i Skansen w Studziwodach. W tym mieście sytuacja kształtowała się podobnie w ciągu następnych kilku lat, o czym informują plakaty wydane w następnych latach.

Wydawcami afiszy i plakatów z imprez białoruskich, obok organizacji białoruskich, były też trzy instytucje samorządu terytorialnego, a mianowicie: Bielski Dom Kultury, Gródecki Dom Kultury i Hajnowski Dom Kultury. Placówki te organizowały różne przedsięwzięcia kulturalne we współpracy z Zarządem Głównym BTSK lub też jego zarządami oddziałów w Bielsku Podlaskim i Hajnówce.

Tylko nieliczne afisze i plakaty pochodzą od twórców innych niż organizacje białoruskie, np.: „Wasiloczki BIAŁORUSKI ZESPÓŁ REGIONALNY BIELSKI DOM KULTURY” z 1984 r., „KARTKI STOWARZYSZENIE ARTYSTYCZNE kurier Poranny BAS BIAŁORUSKIE ZRZESZENIE STUDENTÓW zapraszają na koncert Narodny Albom wspólny projekt muzyczny czołowych zespołów białoruskich, inspirowany kulturą pogranicza 12 XII 1999, godz. 19.00 Białostocki Teatr Lalek”, „Katedra Kultury Białoruskiej zaprasza na Czwartki białoruskie konwersatorium interdyscyplinarne 21.12.2000 mgr Sławomir Iwaniuk Białoruski ruch studencki w Polsce 1981-1990”, „Wojewódzki Ośrodek Animacji Kultury w Białymstoku Jerzy Fiedoruk Jolanta Kobzar Oleg Kobzar Piotr Stachwiuk Marek Topolewski Mirosław Zdrajkowski WYSTAWA 22.00 BIAŁYSTOK-MIŃSK 9 LUTY (PIĄTEK) 2001 GODZ. 18.00 SALA RÓŻOWA, WOAK”. Na pewno zewidencjonowane w katalogu przykłady nie wyczerpują całości problemu, ale tę listę – według naszej wiedzy – można poszerzyć o co najwyżej kilka jednostek archiwalnych. Stan ten wymownie świadczy o nikłym zainteresowaniu polskich instytucji kultury (ośrodków kultury, teatrów, muzeów) problematyką białoruską, ukazując sytuację dyskryminacji mniejszości białoruskiej na Białostocczyźnie w tej sferze życia publicznego.

Wśród zewidencjonowanych plakatów i afiszy nie ujęto materiałów z Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce, którego głównym organizatorem jest Fundacja Muzyki Cerkiewnej w Hajnówce. Przede wszystkim dlatego, że w kolekcji znajdują się tylko pojedyncze egzemplarze z kilku edycji Festiwalu, co należy uznać za materiał fragmentaryczny. Zachodzi też pytanie, czy te międzynarodowe przedsięwzięcie można wciągnąć na listę imprez białoruskich, chociaż organizatorami są osoby znane ze swej aktywności w środowisku białoruskim, m.in. Mikołaj Buszko – dyrektor Hajnowskiego Domu Kultury. Należy też zaznaczyć, że w katalogu brak jest większości afiszy z zapowiedziami „Czwartków białoruskich” – organizowanych przez Katedrę Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku. Jednakże zewidencjonowane druki obrazują tę serię dokumentów, np.: „Katedra Kultury Białoruskiej zaprasza na Czwartki białoruskie konwersatorium interdyscyplinarne 25 luty dr Oleg Łatyszonek O Rusi Białej i Czarnej raz jeszcze”, wizualnie jest tożsamy z już wcześniej zacytowanym. W wydawanych przez organizacje afiszach i plakatach stosowany był język białoruski, ale także w wielu przypadkach język polski. Ten ostatni był używany przede wszystkim w afiszach i plakatach politycznych, a łączyło się to z chęcią dotarcia do jak najszerszej grupy odbiorców – także narodowości polskiej, którzy nie znali języka białoruskiego. Ze sferą działalności politycznej związane było wydawanie plakatów o bardzo małym formacie, niejednokrotnie z zadrukowaną odwrotną stroną, które służyły także jako ulotki. Przykładem może tu być wykorzystanie dużych plakatów, wydanych w 1998 r. przez Komitet Wyborczy „Koalicja Bielska” w Bielsku Podlaskim (współtwórcą były organizacje białoruskie), po ich pocięciu, jako ulotki poszczególnych kandydatów. Część kandydatów na radnych zażyczyła sobie drugostronnego zadrukowania części nakładu plakatów tekstami ich indywidualnych haseł programowych. Plakaty te były więc rozpowszechniane poprzez naklejanie na słupach ogłoszeniowych, oraz w formie cząstkowej indywidualnych ulotek kandydatów rozdawanych do rąk wyborców. Układ katalogu plakatów i afiszy jest rzeczowo-chronologiczny. Uznano za słuszne wyodrębnienie dwu zagadnień: 1/ związanych ze sferą działalności politycznej Białorusinów, 2/ z aktywnością w sferze kultury, nauki, oświaty i turystyki. Nie przeprowadzono podziału według wydawców, czyli stowarzyszeń białoruskich, ponieważ poszczególne organizacje nie wydawały afiszy i plakatów aż tak wiele i najczęściej były one związane z największymi imprezami kulturalnymi, które były organizowane corocznie.

Zestawienie liczbowe druków wydanych przez poszczególne organizacje *

Nazwa organizacji Ilość wydanych plakatów Ilośc wydanych afiszy Razem wydanych druków
BTSK 10 9 19
BZS 25 35 60
ZB w RP 4 1 5
ZMB 0 15 15
BTH 6 0 6
Razem 45 60 150

* Tabelę opracowano na podstawie poniższego zestawienia afiszy i plakatów, które nie jest pełnym katalogiem omawianych druków.

W katalogu teksty z afiszy i plakatów w zasadzie starano się cytować w całości, jednakże w niektórych przypadkach opuszczono ich części, np. w plakatach z zakresu tematyki politycznej nie zacytowano haseł programowych kandydatów komitetów wyborczych, ich życiorysów, a w afiszach z drugiej grupy np. nie podawano wykonawców koncertów.

Należy zaznaczyć, że większość afiszy i plakatów jest opatrzona pełnymi datami imprez i na tej podstawie można określić czas druku dokumentów, który przypadał na okres wcześniejszy, liczony w skali tygodnia lub miesiąca.

Niekiedy treść afiszy mogła wprowadzić w błąd zainteresowanych reklamowanymi imprezami. Na przykład, na afiszu o Turnieju Młodzieży Białoruskiej – zorganizowanym 25.02.1994 r. – podano, że odbyć się on miał w Muzeum Białoruskim w Hajnówce, kiedy w rzeczywistości imprezę tę zorganizowano w Hajnowskim Domu Kultury.

W opisach katalogowych afiszy i plakatów zachowano oryginalne wielkości kroju liter (duże i małe litery), ponieważ ukazuje to w większości przypadków intencje autorów co do ważności przekazywanych poszczególnych informacji.

Niestety, nie możemy konkretnie stwierdzić jaki był odbiór społeczny białoruskich afiszy i plakatów, które najczęściej rozpowszechniano na słupach i tablicach ogłoszeniowych. Pewną pośrednią ocenę może stanowić frekwencja na reklamowanych imprezach. Przedsięwzięcia kulturalne, takie jak różnego rodzaju koncerty i występy zespołów białoruskich cieszyły się wśród ludzi wielkim powodzeniem. Jednak patrząc na ten problem z innej strony, można było także zaobserwować niszczenie białoruskich plakatów i afiszy. Przy okazji wyborów do różnych organów władzy należy takie zachowania składać na karb walki politycznej, jednakże pojedyncze przypadki wykraczały daleko poza ogólnie występujące w polskim życiu politycznym zachowania. Dotyczyło to nawet sfery działalności statutowej stowarzyszeń białoruskich. Na afiszu informującym o V Walnym Zgromadzeniu BZS w dn. 19.XII.1992 r., który wisiał na tablicy ogłoszeń na holu budynku przy ul. Liniarskiego (jeszcze wówczas Filii Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku) ktoś zrobił dopisek o treści: „V KOLUMNA”.

Wiele afiszy było opatrywanych w elementy graficzne, np. druki ZG BTSK, czy zapowiadające „Czwartki białoruskie”. Takie ozdobniki w dobie druku komputerowego nie sprawiały autorom żadnego problemu, a jednocześnie uatrakcyjniały wizualne walory tych anonsów.

W opisie inwentaryzacyjnym prezentowanych afiszy i plakatów postanowiono ująć jak najwięcej informacji o poszczególnych drukach, przede wszystkim w celu zanotowania tych informacji, które nawet obecnie w wielu przypadkach – prawie na bieżąco – są już nie do odtworzenia, np. autorstwo wielu plakatów, czy też ich nakład.

Omawiana kolekcja białoruskich afiszy i plakatów wydanych w Polsce na pewno jest największą i najpełniej ukazującą tę specyficzną, ale bardzo atrakcyjną i efektowną sferę aktywności białoruskiej mniejszości narodowej. Powstawała na przestrzeni kilkunastu lat i zaczątkiem jej były materiały Archiwum Białoruskiego Zrzeszenia Studentów. Kształtowała się dzięki uprzejmości członków poszczególnych organizacji białoruskich i komitetów wyborczych, a także znajomości osobistych niżej podpisanego z działaczami białoruskimi. Wszystkim, którzy wykazali zrozumienie i wsparli moje hobbistyczne zainteresowania serdecznie dziękuję.

Sławomir Iwaniuk